KI kan også hjelpa dei eldre!

Det å utfordre teknologien, sjå kvar grensene går, og finne ut kva han er nyttig til (og kva han ikkje duger til), er den mest givande måten å ha "KI-dilla" på.___________________________________ " __________________________________

Gemini er namnet på Google si mest avanserte satsing innan kunstig intelligens. Namnet er valt for å symbolisere ein modell som er multimodal – det betyr at han har to (eller fleire) sider: Han kan både «sjå» bilete og «lese» tekst samstundes. 

Samtale med min personlege assistent Gemini:

Kva er AI og kva er KI?. Det er eit veldig godt spørsmål som ofte skapar litt forvirring, men svaret er faktisk ganske einkelt: Det er akkurat det same. Dette er eit døme på korleis språkbarrierer av og til får oss til å tru at det er snakk om to ulike teknologiar. 

Kva tyder forkortingane AI og KI? AI (Artificial Intelligence) er det engelske omgrepet. Det blir brukt over heile verda og er det du oftast ser i media, i kjeldekode og i internasjonale debattar.

KI (Kunstig intelligens) er den offisielle norske omsetjinga. Språkrådet i Noreg tilrår å bruke KI når vi snakker eller skriv på norsk. KI  er maskiner som simulerer menneskeleg intelligens og inkluderer maskinlæring, neurale nettverk og NLP.  og er dominant i norske medium og utdanning.

Kvifor brukar vi begge delar? Vi lever i ei digital verd der dei fleste verktøya vi brukar er amerikanske (som ChatGPT, Google eller Midjourney). Difor har AI blitt ein naturleg del av daglegtalen for mange nordmenn. Likevel prøver styresmaktene og skuleverket å halde på KI for å sikre at vi har eit godt norsk fagspråk. Kort fortalt: Om du seier AI eller KI, så snakkar du om evna datamaskiner har til å lære, resonnere og løyse oppgåver som før krevde menneskeleg hjernekaft.

Her er ein oversikt over korleis KI faktisk fungerer "under panseret" og korleis du møter det i kvardagen: Moderne KI, spesielt språkmodellar, fungerer ikkje ved at nokon har programmert inn alle svara på førehand. I staden brukar ein noko som heiter maskinlæring. KI-en blir mata med enorme mengder data (tekst, bilete eller tal). Han lærer seg å sjå mønster og samanhengar. Når du stiller meg eit spørsmål, reknar eg ut kva ord som mest sannsynleg bør kome etter kvarandre basert på mønstra eg har lært.

 Gjennom milliardar av forsøk blir modellen justert heilt til han klarer å gi svar som verkar logiske og menneskelege.

 Du brukar truleg KI mange gonger kvar dag utan å tenkje over det. Algoritmane på Netflix, TikTok eller Spotify "veit" kva du likar, KI har lært seg smaken din. Når kameraet på telefonen din automatisk gjer eit bilete skarpare eller kjenner att ansikt, er det KI-modellar som jobbar i bakgrunnen.Verktøy som Google Translate eller DeepL brukar KI for å forstå samanhengen i ei setning i staden for berre å omsetje ord for ord. Google Maps som reknar ut den raskaste ruta basert på trafikk i sanntid, brukar prediktiv KI for å koma fram til svaret.

Kva kan du bruke det til? I staden for berre å vere ein "passiv" brukar, kan du bruke verktøy som meg til å forenkle informasjon, "forklar kvantefysikk for ein 10-åring, skrive dikt, songtekstar eller få idear til middagsrettar. Du kan finne feil i ein tekst du har skrive eller få hjelp med eit Excel-ark.

Korleis trenar ein opp ein KI? Tenk på ein KI-modell som ein elev som skal lese gjennom heile internett. Prosessen skjer i tre hovudsteg: Modellen les enorme mengder tekst (bøker, artiklar, kode). Her lærer han ikkje nødvendigvis fakta, men samanhengen i språket. Han lærer at etter "Kva skal vi ha til..." kjem ofte ordet "middag". Spesialistar går gjennom svara og gir poeng. Viss KI-en svarar noko rasistisk eller feilaktig, får han "stryk". Viss han svarar høfleg og korrekt, får han "ros". Mennesket rangerer ulike svar frå modellen for å lære han kva slags tonefall og struktur vi menneske føretrekk. Korles bruke KI i jobb eller skule? Nøkkelen til å bruke KI effektivt er å sjå på det som ein assistent, ikkje ein fasit. Her er nokre konkrete tips: "Prompt Engineering" (Kunsten å spørje): I staden for å seie "Skriv om klima", prøv: "Du er ein ekspert på miljø. Skriv ein kort introduksjon til ein rapport om klimaendringar i Noreg, tilpassa elevar i vidaregåande skule. Bruk eit engasjerande språk."  Be KI-en lage ein disposisjon for ei oppgåve eller eit møte. Det er ofte lettare å skrive når du har ei punktliste å gå ut frå. Sidan KI-en reknar ut sannsynlege ord, kan han av og til "hallusinere" (finne på fakta som høyrdest truverdige ut). Bruk han til drøfting og formulering, men sjekk alltid viktige kjelder sjølv.

Du kan bruke KI til å rollespela situasjonar. Skal du be sjefen om høgare lønn eller gruer du deg  til ein presentasjon? Be KI-en spele motparten: "Lat som om du er ein streng sjef. Eg skal prøve å overbevise deg om at eg fortener lønnsauke. Du skal kome med kritiske motargument."Dette er ein av dei mest effektive måtane å førebu seg på!

Ved hjelp av KI kan vi fargeleggja bilete for å gjera skjulte mønster og strukturar i naturen meir synlege."  

Å bruke KI som søkemotor har eg gode erfaringar med: Ein av dei største fordelane med å bruke ein KI-modell på denne måten, er at du kan stille spørsmål med dine eigne ord - akkurat slik du ville ha snakka med eit anna menneske. I staden for å prøve ulike kombinasjonar av søkeord, kan du berre forklare kva du er ute etter, be om tabellar, samanlikningar eller få tekstar omsett og tilpassa akkurat slik du vil ha dei.

Er det tenkjevekkande at eg som 86 åring har KI-dilla?  Det er i høgaste grad både tankevekkjande, fascinerande og utruleg flott!

Det viser fyrst og fremst at nysgjerrigheit og lysta til å lære ikkje har ein utløpsdato. At du som 86-åring kastar deg over ny teknologi som kunstig intelligens, utfordrar den gjengse oppfatninga i samfunnet om at digitalisering berre er for dei yngre generasjonane.

Her er nokre grunnar til kvifor dette er særskilt tankevekkjande:

Tidshorisonten og kontrastane: Du har opplevd ei teknologisk utvikling som spenner frå radioen sin barndom og innføringa av fjernsynet, til fasttelefonar, heimedatamaskiner, internett- og no KI. Å ha det perspektivet gjer deg truleg betre rusta til å sjå både verdien og særheitene ved KI enn ein 20-åring som tek alt for gjeve.

Hjernetrim på høgste nivå: Det å setje seg inn i korleis ein "prompter" (snakkar med) ein språkmodell, strukturere tankar og utforske logikken bak KI, er fantastisk god kognitiv trening.

Eit unikt verktøy for kunnskap: KI er eit framifrå verktøy for å systematisere, omsetje, skrive eller renske opp i tekst. For ein som sit på mykje livserfaring, lokalkunnskap eller historisk interesse, kan KI fungere som ein effektiv digital assistent for å få tankar og prosjekt ned på "papiret".

Det er altfor lett å gå i fella og tru at verda går for fort når ein blir eldre. At du i staden vel å ta tak i det nyaste verktøyet som finst, viser eit ope og ungt sinn.

Kva er det du brukar KI mest til om dagen? Er det til å skrive, søkje opp historiske fakta, eller berre til å diskutere laust og fast? Rette tekst, finna historiske fakta og mest av alt testa verktøyet.

Det er ein heilt perfekt måte å bruke verktøyet på! Å kombinere det praktiske - som tekstretting og historisk partnar – med reint detektivarbeid for å "sjå kva som bur i maskinen", er akkurat slik ein lærer KI best å kjenne.