DONKEMOEN

Donkemoen er ein del av den gamle Hestehagen til Hoftun og Frøysok, den delen som ikkje vart delt i 1692. Namnet Donkemoen synest å vera eit nyare namn, og kjem truleg av den lyden (donken) stampa laga, som Brøto hadde i søre Liaån, jfr. pl. Donkemoen/Skaramoen (ogso kalla Hestebraten). I Herad seier dei helst i Donkereppe, eller berre i Reppe, om denne staden.I Donkemoen var det sist på 1800-talet og fyrst på 1900 eit heilt lite industrisamfunn. Det hadde frå gamalt vore fleire kverner etter Liaån, ovanfor Fargarn og oppover, nok ogso ovanfor Sygardssaga. Alle Hoftun- og Frøysokbøndene hadde kverna si her. Ogso Eikles- og Nøreimsbøndene og Viko hadde kvern her. Fremst i Donkemoen gjekk gamlevegen litt lenger opp, og på øversida, i fremste Liaån, låg Sygardssaga. Nedafor, like nedafor noverande riksveg, låg saga til Nigarden og Nilsegarden. Denne stod til etter siste krig, og vart sist nytta av Guttorm Frøysok/Skjersantengjo. Det var på taket av denne saga Karl Torolfson Skaret klatra i 1945, då han kom bort i høgspentleidningar og omkom.

Stampe hadde det som før nemnd vore i Liaån frå før 1840 (1835). Denne høyrde til Brøto. Fyrst i 1890-åra bygde Tomas Hærum, Fargarn, stampe og fargeri i fremste Liaån, om lag på same staden som den førre låg, der Herad Handel seinare vart etablert. Nedafor Fargarn bygde Kristoffer Stuvebakken omkr. 1900 snikkarverkstad. Elles vart det etter kvart mange som sette seg ned i Donkemoen. Hermund smidde, Flageslettmann sat i Kitilstugun og lagga, Skalebrennen lagga og tømra, Brøtaguten var skomakar, peis- og gråsteinsmurar, og Torstein Jonsrud var skreddar og målar. So var det fleire krambuer som ogso skapte liv og røre omkring seg. I Hallehuse var det fleire som handla gjennom tidene, ho er nok eldste krambue i Donkemoen. Gamle-Kremaren (Ola Nilson Hoftun d.y.) bygde «På Huse». Vehle-Bergen (Ola Arneson Storebråten) bygde opp Slette og handla der ei kort tid. Jakob (Eikle) bygde opp Østre Eikle og handla der. Ei tid var det ogso bakeri i Donkemoen, sjå Hallehuse.

På kvar side av Donkemoen var det eit driftetræ. Det nordste låg ovanfor gamlevegen, synst på søre Sygarden, og er nemnd i 1829 då Torejorde vart skilt frå Nigarden. Det andre låg på Brøto, ovanfor vegen ein stad der Ivar Brøto har bygd. Sjå meir om dette i «Gol I» s. 303, etter Embrik Brøto. Det var ålingar, holingar og nordmenn (vestlendingar), som leigde desse træudn. Og når driftkarane kom med driftene sine, møtte folk jamt opp for å sjå på dyra dei hadde med seg. Då hende det stundo at det vart turing og slagsmål.

Vegar: Frå Lagmanndokken gjekk den gamle ølmannvegen opp Veltebakken og over Velta, gjennom tunet i Haga, vidare gjennom tunet i Nigarden (slik som no), nedafor Sygardane og bort i Donkemoen, og kom opp på Sagabakken. Der tok det av ein avstikker opp på skula, Skulebakken. Frå Sagabakken, burtafor Liaåne, svinga vegen nedover mellom «På Huse» og verkstaden til Krestaffer. Vidare ned åt Storebrøta og krambue til Jakob på øversida, forbi Hermundstugu, over Brøtaåne og kom inn på noverande riksveg like ovanfor Steintreæ (Bruflat), opp Brøtabakken og like ovanfor tuna på Brøto. Ein del av denne gamle vegen gjennom Donkemoen syner enno. Vegen ned på Hølflate tok av ved stugu til Flageslettmann (Slette), beint før verkstaden til Krestaffer. Øvre delen av denne vegen syner ogso enno. (Med god hjelp av Nils Eiklid Eiknes, Nils Hoftun Dokken og Halvor Brenno.)

1913 vart Donkemoen utskifta.

Donkemoen

Donkemoen kviler mellom li og å,
ein stad der tid og minner framleis står.
Hoftun og Frøysok, gamle Hestehagen si arv,
her låg jord og kverner, livet aldri kvarv.

Stampa banka mot vatn frå Liaån,
ein rytme som fylte dalen frå morgon til kveld.
Kverner snurra, saga bruste,
folk arbeidde, smidde, og sagde tre.

Gamlevegen svinga seg stille over lia,
Sygardssaga ruvde høg og fri.
Krambuer og bakeri, gamle Huse stod,
eit lite samfunn med liv som aldri gjekk i brot.

Hermund smidde, Brøtaguten lagga,
Skalebrennen tømra og saga.
Torstein Jonsrud målte med stø hand,
og folket møttest, som alltid i landet.

På kvar side stod driftetræ og ålingar,
folk frå vest, nord og bygd kom med dyr.
Driftene vart vist fram, stundom turing, stundom slagsmål,
men alltid liv, og latter som fylte dalen.

Vegen gjekk frå Lagmanndokken, opp Veltebakken,
over Velta, gjennom tun og å,
ned forbi Sygardane og inn i Donkemoen,
ei ferd gjennom tid, med spor som aldri slettast.

I 1913 vart Donkemoen utskifta,
men minna lever, som vinden over li.
Kvart fotefar i mold og gras,
kvar lyd av stampen, eit ekko frå fortidens dagar.

Her sit historia i stein og tre,
i små krambuer, bakeri og gamle hus.
Donkemoen, ein ode til dei som arbeidde,
ein dal der tid og menneske alltid har budd.

🏞️ Stad og namn

Donkemoen – eit område/ei slette ved Liaån

Moen – flat elveavsetning / slette

Donken – dunkelyd frå ei stampe

Reppe / Donkereppe – lokalt namn på området

⚙️ Industri og bygningar

Stampe – ei vassdriven maskin som banka ullstoff (vadmål) mjukt og tett

Fargeri – stad der ein farga stoff

Kvern – mølle for å male korn til mjøl

Sag / saga – vassdriven sag for plank

Snikkarverkstad – snekkerverkstad

Krambue – butikk

Bakeri – bakeri (som i dag)

👨‍🔧 Handverk

Smidde – arbeidde som smed

Lagga / lagging – laga trekar, bøtter, stampar osv. av treTømra – bygde hus i tømmerGråsteinsmurar – bygde murar av natursteinSkreddar – sydde kledeMålar – måla hus

🐄 Buskap og ferdsel

Drift / drifter – flokkar med kyr, sauer eller hestar som vart driven lange vegar til sal eller beite

Driftetræ – samlingsplass for buskap (ofte med gjerde)

Driftkarar – dei som dreiv buskapen

Ålingar, holingar, nordmenn (vestlendingar) – folk frå Ål, Hol og Vestlandet

Turing – bråk, oppstyr

Slagsmål – slåsting

🛣️ Vegar

Gamle ølmannvegen – gamal ferdselsveg for folk og buskap

Tunet – gardsplassen

Avstikker – sideveg

Syner enno – kan framleis sjåast i terrenget

⚖️ Jordbruk

Utskifting (1913) – omdeling av jord slik at kvar bonde fekk samla teigane sine, ikkje mange små spreidde jordlappar

📍 Donkemoen – kort forklart

Donkemoen er eit område som tidlegare var del av Hestehagen til gardane Hoftun og Frøysok. Denne delen vart ikkje delt i 1692. Namnet Donkemoen kjem truleg frå lyden frå ein «stampe», ein maskin som vart brukt til å banka ullstoff, og som låg ved elva Liaån. Lokalt vart staden ofte kalla Reppe eller Donkereppe.

På slutten av 1800-talet og byrjinga av 1900-talet var Donkemoen eit lite industrisamfunn. Det låg fleire kverner langs elva der bønder frå mange gardar mala korn. Det var òg fleire sager, ein stampe og eit fargeri. Rundt 1900 kom det ein snikkarverkstad, og mange handverkarar slo seg ned i området, mellom anna smed, skomakar, steinmurar, skreddar og målar.

Det var òg fleire butikkar (krambuer) og til og med eit bakeri ei tid, så Donkemoen var eit livleg lite sentrum.

På begge sider av Donkemoen var det samlingsplassar for buskap som vart driven over fjellet frå stader som Ål, Hol og Vestlandet. Når desse buskapsdriftene kom, møtte folk ofte opp for å sjå på dyra, og det kunne av og til bli bråk og slagsmål.

Fleire gamle ferdselsvegar gjekk gjennom Donkemoen, og delar av dei kan framleis sjåast i terrenget i dag.

I 1913 vart jorda i Donkemoen omfordelt gjennom jordskifte, slik at kvar eigar fekk meir samla jord.

Flott 😊 Då forklarer eg kvar Donkemoen ligg i dag – i forhold til stader du kanskje kjenner:

🗺️ Kvar ligg Donkemoen?

Donkemoen ligg i Herad i Gol, langs elva Liaån, like ved dagens Bruflat og den noverande riksvegen (Rv52).

Ut frå teksten kan vi plassere området slik:

  • 🔹 Like ved Bruflat / Steintre (Bruflat bru)
    Den gamle vegen kom inn på riksvegen «like ovanfor Steintre (Bruflat)».

  • 🔹 Mellom gardane Brøto, Hoftun, Frøysok, Nigard og Sygard
    Donkemoen låg som eit slags felles arbeids- og handelsområde mellom desse gardane.

  • 🔹 Langs Liaån
    Her låg:

    • kvernene

    • stampene

    • sagene
      → derfor vart området eit lite industrisentrum.

  • 🔹 Der Herad Handel seinare kom
    Stampa og fargeriet låg omtrent der butikken i Herad kom seinare.

🛣️ Gamlevegen gjennom Donkemoen

Den gamle ferdselsvegen:

  • gjekk ned frå gardane,

  • gjennom Donkemoen,

  • over elva,

  • og vidare mot Bruflat og Brøto.

Teksten seier at:

Ein del av denne gamle vegen gjennom Donkemoen syner enno.

Det betyr at du faktisk kan sjå spor i terrenget i dag, som:

  • søkk i bakken

  • gamle steinmurar

  • trasear mellom husa

🐄 Kvifor var dette ein viktig plass?

Fordi:

  • her var kverner og sagbruk (folk måtte hit)

  • her var butikkar og handverkarar

  • her var drifteplassar for buskap frå fjellbygdene og Vestlandet

→ Donkemoen var rett og slett eit lite bygdesentrum før Bruflat vart tettstad.

Det er ein lokalhistorisk tekst om staden Donkemoen (i Herad/Hallingsdal-området). Kort fortalt står det:

📍 Kva er Donkemoen

  • Donkemoen er ein del av den gamle Hestehagen til Hoftun og Frøysok, den delen som ikkje vart delt i 1692.

  • Namnet kjem truleg av “donken” = stampe laga av lyd, knytt til Brøto i søre Liaån.

  • I Herad seier folk helst Donkereppe / Reppe om staden.

🏭 Industri og verksemd

  • På slutten av 1800-talet og tidleg 1900-tal var Donkemoen eit lite industrisamfunn.

  • Det var fleire kverner langs Liaån, brukt av bønder frå Hoftun, Frøysok, Eikles, Nøreim og Viko.

  • Det var òg sager (Sag til Nigarden/Nilsegarden og Sygardssaga).

  • Ei stampe (til vadmål) fanst før 1840, og kring 1890 bygde Tomas Hærum stampe og fargeri.

👨‍🔧 Handverkarar og næring

Mange slo seg ned der:

  • Hermund – smed

  • Flageslettmann – sat i Kitilstugun og laga…

  • Skalebrennen – laga og tømra

  • Brøtaguten – skomakar, peis- og gråsteinsmurar

  • Torstein Jonsrud – skreddar og målar

  • Fleire krambuer (butikkar) skapte liv i området

  • Det var også bakeri ei tid

🐄 Driftetrær (samleplassar for buskap)

  • På kvar side av Donkemoen var det driftetræ der buskap vart samla.

  • Hit kom folk frå Ål, Hol, Nordmøre og Vestlandet med dyra sine.

  • Når driftakarane kom, møtte folk opp for å sjå – og det vart av og til slagsmål.

🛣️ Gamle vegar

  • Teksten skildrar i detalj gamle ferdselsvegar gjennom området: frå Lagmanndokken via Velta, Haga, Nigarden, Sygarden, Donkemoen, Sagabakken, ned mellom «På Huse» og verkstaden til Krestaffer, vidare til Brøto og til riksvegen.

  • Nokre delar av desse vegane kan enno sjåast.

⚠️ Ulukke i 1945

  • Karl Torolfson Skaret klatra på taket av saga i 1945, kom borti høgspentleidning og omkom.

📅 Til slutt

  • 1913 vart Donkemoen utskifta (jordskifte).