«Stampe» (eller vass-stampe / stampemølle) var ein viktig del av tekstilhandverket i gamle dagar – spesielt for å bearbeide ullstoff.
I Donkemoen var det stampe i Liaån frå 1835. Denne høyrde til Brøto. Fyrst i 1890-åra bygde Tomas Tomason Hærum (1861–1945)(L), stampe og fargeri i fremste Liaån, om lag på same staden som den førre låg(B), der Herad Handel seinare vart etablert. Tomas dreiv verksemda heilt fram til 1940-åra. Om våren kunne ein høyre dunkinga frå stampa langt unna. I 1930 overdrog Tomas Skogstad til sonen Tomas Tomason Hærum (1895–1968). Han var ugift. I 1963 selde han eigedomen til Bernt Nilson Narum. Bernt kjøpte ein del av Skogstad med alle husa, også fargeriet og stampa. Fargeriet står framleis, medan dei andre husa vart rivne og erstatta med eit nytt toetasjes hus. Han dreiv Herad Handel i mange år. I 1962 vart eigedomen, som no heiter Bruheim, overdrege til sonen Svein.
Det var også klestampe i Storån ved Personfossen (Mobrua), ved Heslafossen og Robru.
🧵 Kva var ei stampe?
Ei stampe var ei vassdriven maskin som stampa (slo og knadde) tøy, oftast vadmål eller ullstoff. Målet var å gjere stoffet tettare og sterkare, tove/felte ulla slik at ho blei meir slitesterk, gjere tøyet meir vindtett og delvis vassavvisande. Dette var heilt nødvendig for arbeidsklede, kofter, vadmål, kapper osv.
⚙️ Korleis fungerte ho?
Ei vassrenne leidde vatn på eit vasshjul. Vasshjulet dreiv ein aksling med kammer. Kammene løfta store trestokkar (stampestokkar) som så fall ned og slo rytmisk på det våte stoffet. Tøyet låg i ei renne eller kasse, ofte med vatn og av og til såpe eller lut. Dette kunne gå i timesvis – somme gonger eit heilt døgn – til stoffet var passe tett.
🏡 Kven brukte stampa?
Bønder og bygdesamfunn hadde ofte felles stamper langs bekkar og elver. Nokre stader var det stampar som næring, der folk betalte for å få tøyet sitt stampa.