KRAMBU - LANDHANDEL - MATVAREKJEDER

Ein landhandel eller ei krambu var ein butikk på landsbygda der ein i tillegg til å selje daglegvarer òg selde anna det var etterspurnad etter, som koppar og kar, verktøy og reiskapar.

Bruun landhandel 1859. Det var ingen landhandel i Gol før 1859. To år etter lovendringa som opna for krambuhandel på bygdene starta Peder Bruun landhandel(B) på Rolvshus. I 1880 kjøpte Hans E. Berg(B) forretinga(B)(B) til Bruun og dreiv til 1912, då samvirkelaget overtok. Fleire golingar dreiv handel i kortare periodar. I 1885(B) hadde såleis bygda seks landhandlarar(L). Eit alvorleg problem for alle som dreiv handel på denne tida, var at mange av kundane ikkje greidde å gjera opp for seg. Etter 1900(B) kom det forretningar i utkantane både på Øygardane, Rotneim og Herad. Meir om handelen i Gol (L)

Krambua Breidokkmoen 1878(B) I 1878 løyste Kristoffer Halvorson Breidokk handelsbrev og sette seg til med handel på Breidokk(B). Han hadde fått god opplæring hjå madam Bruun(B). Kristoffer vart slege konkurs i 1893 og sette kroken på døra.

Krambua Hallehuse 1880(B) I Hallehuse var det fleire som handla gjennom tidene og er nok den eldste krambua i Donkemoen. 1880 løyste Guttorm Syverson Glenna(B) f 1856 d før 1915 handelsbrev og tok til å handle i lag med Torstein Knutson Gautehaugen (Rotneim) f 1857 d 1941. 1883 kom dei under tiltale for å ha skrive falskt. Sidan skilde dei lag og Guttorm dreiv vidare åleine i Hallehuse. Guttorm dreiv etter måten stort, men handelen bar seg ikkje.1889 var det kroken på døra.

EIDSGAARD OG HALSTEINSGAARD STARTA  HANDEL VED HESLABRUA. Desse vart varige forretningar(L)

A. P. Halsteinsgård 1891. Hemsedalsvegen 2, 14/29 Bruslet. Bygning (5) bygd i 1890: I 1891 starta Arne Pålson Halsteinsgård(L) frå Hol opp som kjøpmann på nordsida av Heslabrua. Dette var den første av dei nye landhandlarane i Gol(B). Etter Arne tok sønene Pål og Petter over drifta av krambua medan Aslak tok seg av garden(B). «Hjå'n Ådne neve brune», var lenge den største butikken i Gol. Ser ein godt etter på Bilde frå 1946(B) står det ei Shell bensinpumpe på vestsida av brua(B). Den tilhøyrer Arne P. Halsteinsgård. Den er frå 1935. Halsteinsgård hadde årlege annonsar i Hallingdølen frå 2. oktober 1936(B) til 24. april 1947. Sven Ivarson Halsteinsgård overtok Bruslet i 1971. Han var landhandlar til 1982(B). Sonen Stein Morten er i dag  eigar av Hemsedalsvegen 2.(B). 

E. B. Eidsgaard 1892. Bygning (1) er butikken til Engebret B. Eidsgaard. Engebret eigde frå før halvdelen av Heslafossen, og i den gamle kvilestugu ved kverna byrja han i 1892 med krambu(B). Ein ser av bildet ovafor at Engebret har snudd kvilestugu og bygd på eit eller to rom. Nyebutikken til Eidagaard vart bygd i 1927(B) og fekk eit tilbygg 1939(B), Mellom Olsgardhusen og butikken til Eidsgaard er det kome eit lagerbygning tilhøyrande Eidsgaardbutikken(B) bygd i 1924. Bilde frå 1946(B): Lagerbygningen tilhøyrande Eidsgaardbutikken(B) som vart bygd i 1924 vart rive truleg 1948/49. I 1958 vart brua me ser på bilde og som vart bygd i 1943, oppgradert til kl.1(B). Det går elles fram av bilde at det står ein MIL bensinstasjon ved butikken til Eidsgaard. Skal ein tru på alt som står i Hallingdølen, har her vore bensinutsal i ei eller anna form frå ca.1918. _{(Frå 1922 MIL. I 1953 vart MIL til BP. Frå 1976 Norol).} Norolstajonen(B) vart rive i 1988, men kom i ny utgåve lenger ned i sentrum(B).  Opninga av det nye forretningsbygget til E. B. Eidsgaard, Eidsgaard Matsenter var den 18. juli 1880. For å unngå å stoppa handelen vart varene ført over frå det gamle til det nye bygget før gamlebutikken vart riven(B) fredag den 11. juli 1980.

Krambua til Knut Sørbøl1901(B). Knut Knutson Sørbøl f 1828 d 1933 starta krambu i nybygg 41/17 Gullhaug på Øygardane 1901 og dreiv til1913(B). Då leigde han krambua bort til A/S Ødegård handelslag. Eigedomen kom på sal i 1918 og handelslaget kjøpte Gullhaug av Sørbøl. 

Krambua til Torsten Rotneim 1906(B). Torstein Knutson Rotneim f 1857 d 1941 og frå Hansegarden 17/1. Som ungdom dreiv han både med skreddering, tømring og snekkering til han starta med krambu i Donkemoen saman med Guttorm Syverson Glenna(B). 1883 kom dei under tiltale for å ha skrive falskt. Sidan skilde dei lag. Etter ein tur til amerika starta Torstein krambu i Gurigarde på Rotneim i 1906. Etter 2 år flytta dei attende til Hansegard(B) med krambua. Han dreiv krambua i øvre enden av stugu. So leigde han krambua bort til Eilev Hanseplass m. fleire (aksjeselskap) eit samvirkelag. Etter ei tid byrja Torstein å handele i andre enden av stugu saman med sonen Johan og dottera Margit. 1921 flytta samvirkelaget frå Hansegard og inn i nybygde samhald(B). 1952 kjøpte Johan seg tomt(B) til eit nytt forretningsbygg. Johan og Margit fortsatte i Hansegard til 1954 då dei flytta inn i nybygget over vegen som dei kalla Heimtun(B).Søk i Hallingdølen viser at John fekk løyve til ølsal i både 1946 og 1972(B). John døydde i 1992.

Krambua Brovold 1913(B) Frå 1913 drei Ola Hoftun(B) handel i Brovold som ligg rett over vegen for Herad handel. Han dreiv her til han selde Brovold til Steingrim Frøysok, som handla her til 1935. Brovold vart seld på auksjon i 1938..

Ødegård handelslag1918(B) Ødegård handelslag, eit aksjeselskap, vart skipa i 1913 og dei løyste handelsbrev same året. Først leigde dei lokale i krambua Gullhaug 41/17 til Knut Knutson Sørbøl på Øygardane. Gullhaug kom på sal i 1918 og handelslaget kjøpte eigedomen av Sørbøl. Ei tid hadde handelslaget i tillegg til Gullhaug, filial på Robru i ei leigd stugu(B). Med åra vart Robru sentrum på Øygardane og det vart bestemt å byggje nytt forretningsbygg her. Det kom i 1935 og då vart Gullhaug filial. Frå no av var Robru samvirkelag (landhandleri) avdeling I og Øygardane avdeling II. Av årsmøtereferata kan ein lesa at det har vore planar om nybygg over tid, når tida var lagleg heiter det. Alt i 1942 vart det gjort vedtak, det same så seint som i 1963, men nybygget har endå ikkje kome. Innvestering i kjølerom har og vore drøfta for i mai 1963 var det plan om å starte mjølkesal(B). Den første styraren var Ola Stensgård. Han og O Eidsgaard  fem år kvar. So var I.A. Bratland her i 15 år. Olaf Jordheim f 1922  d 2008 var den siste som handla her på Gullhaug. Han kom hit i 1947 og var her til juni 1989, då var det kroken på døra. Dei 20 siste åra har han hatt ansvaret for drifta sjølv, men leigde lokala. Du kan lesa om jordheim her(B). Laget hadde 25-års jubileum 1939(B)

Rotneim samvirkelag 1921(B). I nybygget "Samhald" dreiv Eilev Hanseplass m. fleire (aksjeselskap) eit samvirkelag i 1921. Tomta hadde Eilev og kompisane kjøpt av enka til Knut Olson frå Øvre Rotneim. Dei byrja først å handle i leigde lokaler i Hansegard(B) før dei bygde Samhald. Men etter 2-3 år i nybygget slutta dei som kremarar, og leigde bort lokala. 1937 skøytte Eilev Samhald til Knut O. Strand(B). Strand handla her til han skøytte eigedomen til Ola V. Stake1952. Knut hadde tidlegare handla i Teigstad, Rotneimsvegen 499, i huset han og Ola S. Teigen bygde i 1933. Ola V. Stake dreiv landhandelen til hausten 1995(B), men fortsatte med sal av antik(B) . Når google- bilen køyrer forbi her oktober 2024 er flagget heisa og skiltet open på plass(B).

Bygdheim landhandel 1925(B). Ola Bjørnson Eidsgaard(B) f 1894 d 1976(B) dreiv landhendel på Øygardo samtidig som han dreiv Bygdheim pensjonat(B). Staden vart driven som kombinert butikk og pensjonat til 1962 seier Bjørn i eit intervju med Hallingdølen 1977 og viser fram butikken etter utvidelsen samtidig som han formidlar korleis ein kan konkurere med dei store butikkane nede i Gol sentrum(B). Men i desember1982(B) var det kroken på døra. Søk i Hallingdølen viser at Bygdheim pensjonat var i drift til 1968. Der var det både bryllup og minnesamvær. 

Gol samvirkelag 1929(B). I Gol vart det stifta samvirkeforening i mars 1920. Samvirkelaget hadde sin første butikk  i krambua til H. Edv. Berg som hadde slutta med kremmarhandel omkring 1912. I desse leigde lokala var dei til nybygget stod ferdig i mars 1929. Under planlegginga av nybygg vart det strid om bygget skulle vera oppe ved Heslabrua eller her ved Stasjonsbrua. Foreningen kjøpte tomt av Birgit Rust (Broheim) i 1927 ved Stasjonsbrua. Handelen gjekk godt og det kom ynskje om ein filial ved Heslabrua. 1962 starta dei opp i Olsgardhuset og vart der i 10-12 år. Samvirkelaget held til ved stasjonsbrua fram til mars 1997. Då flytta dei inn i Kremmartunet. I mellomtida hadde laget vore tilknytt Hallingdal S-lag og frå januar i 1997 Ringerike S-lag. A O Haug var styrar første året. Deretter Svein Kittelsland, Trond Fekene, Sverre Hamborg, Erling Eknes, Ragnar Horge (1966-1995) og til sist Kitil Myrvollen. Kitil vart med på lasset til Kremmartunet. Han har 26 års fartstid som handelsbetjent og var styrar frå 1995-1997. Svein Kittilsland dreiv samvirkelaget sin bensinstasjon etter at han slutta på Samvirkelaget. Gol samvirkelag var på mange måtar før si tid og sto fram som eit kjøpesenter i miniatyr. I storheitstida i 50 og 60 åra hadde butikken fleire avdelingar, der ein kunne få kjøpt det meste under eit og same tak: Kjøtvarer og fisk, kolonialvarer, jernvarer, byggvarer, koks og kol, sportsutstyr, leiker, sko og manufakturvarer m.m.

Bleiktvedt landhandleri1934(B) Ola H. Bleiktvedt(B) byrja kjøpmannsforretning i nybygg på Robru 1934. Han vart styrar for Robru brevhus 1947, som vart Robru postopneri i 1960. Ola døydde i 1960. Her kan du lesa minneorda etter han(B). Kari Bleiktvedt hadde sin siste annonse i Hallingdølen 27.05.1961(B)

Robru landhandleriA/S(B). Eigedomen Bruflat(B) 48/71 på Robru vart utskild 1934. Eit forretningsbygg reiste seg og i 1935 kunne den første styraren Bratland, ynskje velkomen til "ein god handel" Litt historie: "Ødegård handelslag, eit aksjeselskap, vart skipa i 1913 og dei løyste handelsbrev same året. Først leigde dei lokale i krambua Gullhaug 41/17 til Knut Knutson Sørbøl på Øygardane. Gullhaug kom på sal i 1918 og handelslaget kjøpte eigedomen av Sørbøl. Ei tid hadde handelslaget i tillegg til Gullhaug, filial på Robru i ei leigd stugu(B)". 1934 kom samvirketanken på grunn av beskatning og kundeutbyte. I annonser frå 1952, 1957 og så seint som 1969 har namnet Robru samvirkelag vorte brukt.  Med åra vart Robru meir som eit sentrum på Øygardane og det vart bestemt å byggje nytt forretningsbygg her. Det kom i 1935 og då vart Gullhaug filial. Frå no av var Robru samvirkelag (landhandleri) avdeling I og Øygardane avdeling II. På årsmøtet 1963(B) vart det lagt vekt på at Robru Handelslag er eit reint privat andelsselskap som ikkje er tilslutta Norges Kooperative Landsforbund. Årsmøtet av 1978 stilte spørsmål om det var tid for å leiga forretninga bort. Frå 30. mars 1981(B) til og med 1988 var det Robru dagligvare A/S som styrte.  Frå i. november 1988 var det Robru Nærmat A/S(B) som reklamerte for varene sine. I mars 1998 kom Joker Robru(B) hit, og er her endå. Februar 2000 vart det  leiarskifte(B)(B) I 2025 vart Joker- butikken døgnopen(B). 

TH. BERGO 1937(B) Sentrumsvegen 24(B), Elvebakke. Th. Bergo kom til Gol i 1936 som styrar av kjøtforretninga ved samvirkelaget. 1937 starta han eigen kolonial og manufakturforretning. I 1951 fekk forretninga eit tilbygg for å betra plassbehovet for kolonialen. Etter 71 år kom Th. Bergo på nye hender i 2007. Vesla Golberg som dreiv butikken frå 1976 ville ikkje meir. Randi-Helene Molnes tok over lokala med firma "Kreative Hjørne"  I november 2011 vart 9/50 selt.

Hesla d.y. 1939(B). 5/145 Eiklesvegen 40 Hjørnet, var bygd ei tida før 1918. Asle Hesla d.e. dreiv Hesla Hotell og krambu i Hjørnet. Han tok til med krambu oppe i Hesla (Doktorgården) i 1907. Så flytta han ned til stasjonsbrua og bygde opp ei timrastugu på same tomta som dette bygget står i dag og dreiv krambu her. Timrastugu vart etter kvart for lita og rive til fordel for eit forretningsbygg i to etasjer før 1920. Bygget hadde då valmtak. Då sonen Asle Hesla d.y. tok over i 1939 starta han bokhandel i eine delen av huset og heldt fram med krambu/kolonialforetning i den andre. Seinare leigde han kolonialen bort til Asbjørn Rese, og i andre høgda leigde han bort lokale til Per Rimeslåtten som dreiv tannlegepraksis. Asle dreiv bokhandelen her fram til 1963 då han flytta inn i nybygg ved Rolvshus og selde Hjørnet til Asbjørn Rese og Per Rimeslåtten. Marianne Rese Brenn: Asbjørn Rese begynte i butikken til Hesla i 1939 som diskenspringer (ref Asbjørn). Hesla dreiv då hotellet, bokhandel og kolonial. Asbjørn overtok butikken i 1949 og dreiv den heilt fram til 2001. Då fylte Asbjørn 80 år! Gudrun Rese jobba i butikken i 27 år. Tannlege Rimeslåtten hadde praksis i 2. etasje, men flytta ned i 1. etasje då bokhandelen flytta!

O.Venås(B) 1955. Sentrumsvegen 86,88 og 90. 25/61 Furuset. Her har det vore hus  frå før 1914. Historikk(L). Ola Venås overtok eigedomen i 1935. Han var slaktar og utvikla ei drivandes kjøt- og kolonialforretning som han kalla O.Venås(B). På 1960-talet var det heile 20 daglegvareforretningar i Gol. Men kva skjedde eigentleg? Kvifor vart etter kvart så nær som alle landhandlane og dei små kolonialforretningane lagde ned? Forklaringane er fleire. Ei forklaring er framveksten av kjøpesentera og kjedene som kom på 70-talet. Men Venås nekta å gje seg i kampen med storkjedene(B). "Venås forretninga uendra sidan 1955"(B).

Herad Handel 1956(B). 11. juni 1956 kunne Bernt og Ragnhild Narum opne Herad handel(B) i nybygde lokaler. 1980 kunne ein lesa om nærbutikk- kampanjen der ein ber kundane vera tru mot nærbutikken mot framveksten av kjøpesentera og kjedene som kom på 70-talet. Men det hjalp lite og 1982 var det kroken på døra også for denne butikken. 

Jordheim 1964. Fredag den 14. februar 1964 kunne Alfred Jordheim og Oddbjørn Viko ynskje kundane velkomne i nye lokale i Sentrumsvegen 67(B). Tomta ligg like ved sida av forretningsbygget dei flytta frå(B). Khalles Corner opna dørane 17.11.2021 og bygingen fekk ei anna utsjånad.

Bjørnebråten 1970. Historikk.  Den første utbygginga kom i 1947. Byggmassen er pr. dato i grove trekk slik forretningsgarden "Bjørnebråten Matsenter" Olav Bjørnebråten bygde i 1970. Olav selde forretningsgarden 1981. Etter Gol Matsenter og andre drivarar flytta Skotten Lavpris hit i 1988 og dreiv til og med året 1991. (meir om Skotten)  Frå 1992 vart Skotten til Rimi. Men 1994 kunne ein lesa denne annonsa. Då vart Rimi til KIWI. Mai 2023 såg bygningen slik ut.

Jamo 1976. Jamo Dagligvare starta opp i Hallingsenteret 2.des.1976 og dreiv til 1.aug.1993 då den vart avvikla og bytta ut med Spar

Eidsgaard 1980. Opninga av det nye forretningsbygget til E. B. Eidsgaard, Eidsgaard Matsenter(B) var den 18. juli 1880. For å unngå å stoppa handelen vart varene ført over frå det gamle til det nye bygget før gamlebutikken vart riven(B) fredag den 11. juli. Samstundes som det nye forretningsbygget er blitt eit markant trekk i gatebildet i øvre Gol, har eit anna forsvunne. Etter mange gode år vart Eidsgaard matsenter avvikla i 1989. Same året flytta Aka inn i bygget. Der vart dei til november 1994. Dei vart avløyst av Rimi  som flytta inn i 1995. 18.06.2013 flytta posten hit til ICA matsenter. Coop kjøpte alle butikkane til ICA i oktober 2014 og dreiv sjølv  Matkroken kalenderåret 2015. 31. januar 2016 vart også denne butikken avvikla og posten flytta til LK- senteret. Intersport si fjellkjede Outlet, flytter inn i lokala 8.mars same år. Dei tømmer lageret i 2018. Intersport opna i 2020 ny butikk lenger ned i gata.

AKA 1989  Historikk(B). Den første AKA butikken i Gol var  ved Heslabrua. Eidsgaard Matsenter avvikla i 1989. Same året flytta AKA(B) inn i bygget. Der vart dei verande til november 1994(B). Då flytta dei til LK- senteret(B). AKA avvikla forretninga i Gol 2001(B) Eigedomsselskapet AKA eig Sentrumsvegen 35(B) i Gol. 

Rimi 1992. Matvarekjeda Skotten i lokala til Bjørnebråten Matsenter, vart Rema i mars 1992. Men 5. sept 1994 vart sama Rimi- butikken til Kiwi.  Hos Eidsgaard vart Aka avløyst av Rimi  i 1995.  Coop kjøpte alle butikkane til ICA i oktober 2014 bl.a Rimi og Matkroken som då vart opphørt.

SPAR 1993. Jamo Dagligvare blir SPAR i Hallingsenteret og blir der til juni 2001. I LK-senteret blir Meny- butikken til SPAR 1.okt. 2017, og er der endå.

KIWI 1994. Historikk(B) Meir om Kiwi(B) I Gol finn ein KIWI i lokala til Bjørnebråten Matsenter Sentrumsvegen 96(B). Det starta ved at Rimibutikken som var her den 5.sept.1994 vart KIWI- butikk. Kunngjeringa kom via denne annonsa(B) som kunngjer at alle Rimibutikkar skal frå 5.september skifta namn til KIWI. Kjeda(B) har sidan 1996(B) hatt ynskje om å etablera seg på Vikojordet, men fekk seinast 2021 eit nei.

Coop Norge 1997. Historikk(B).Gol samvirkelag(B) blir coop Etter kvart som tyngdepunktet i Gol sentrum flytta seg vestover, og etter at dei store varekjedene etablert seg i bygda, minka trafikken ved samvirkelaget gradvis. – "Me har til ein viss grad klart å behalde gamle kundegrupper, men har ikkje fått tak i dei kjøpesterke yngre kundane", seier Kittil Myrvollen til Hallingdølen 5. mars 1997. Han håpa å få oppleve det med Coop- Mega i Kremmartunet. Coop Mega hadde si første annonse i "dølen" 13. mars 97. Coop vart verande i Kremmartunet ut februar 2012. Då var det kroken på døra. Men kalenderåret 2015 er Coop tilbake via Matkroken. Det skjedde ved at Coop kjøpte alle butikkane til ICA som holdt til hos Eidsgaard. ICA som eigde både Rimi og Matkroken opphørte i oktober 2014. Coop bestemte seg for å bli verande ved Heslabrua, men ynskte seg nye lokaler til Coop Extra. Det løyste seg ved at Coop sjølv bygde lokala til Coop Extra der motellet stod, men teikna ei leigeavtale på tomta i 60 år. 11. mai 2017 kløpte ordføraren snora. Coop Extra er her fortsatt.

Rema 2008. Rema1000 Historikk(B).
I 2008 tok Rema1000 over butikklokala til Lidl(B) i Gol. Rema hadde også butikk i Kremmartunet(B) frå 2015(B) til og med 2019(B). Rema er fortsatt i Lidl lokala som Aka eigedom eig.

«Nokon kjem og nokon går»

Hallingsenteret vart starten på ei utvikling innan daglegvarehandelen i Gol som ein både kan like og mislike. I 1859 kom den første landhandelen i Gol, og etter kvart fekk alle bygdene sine eigne forretningar. På eit tidspunkt var det så mange landhandlar og kolonialforretningar at det i dag er vanskeleg å forstå. Sakte, men sikkert døydde dei gamle landhandlane ut. Utviklinga skjedde over fleire år, og det samla talet på daglegvareforretningar har minka kraftig. Kontrasten er stor om ein samanliknar talet på matbutikkar i Gol i dag. På 1960-talet var det heile 20 daglegvareforretningar.

Men kva skjedde eigentleg?

Kvifor vart etter kvart nesten alle landhandlane og dei små kolonialforretningane lagde ned? Forklaringane er fleire, men éi viktig forklaring er framveksten av kjøpesentera.

Det starta i Nesbyen i 1972. I 1976 opna Hallingsenteret i Gol, Tunet Varehus på Geilo i 1980 og Ålingen i 1985. Dette opna for større butikkar med sjølvbetjening, som tok over meir og meir for den tradisjonelle handelen over disk.

– Det var likt i heile Hallingdal, med mange små butikkar. Dei var gamle og tradisjonelle, med disk i første etasje og leilegheit til kjøpmannen i andre etasje. Typisk for tida var at grunnlaget etter kvart vart borte, og butikken vart lagd ned, seier Svello.

Så kom kjedene

På 1970-talet utvikla Odd Reitan i Trondheim det som etter kvart vart Rema 1000. I 1977 etablerte Aage Thoresen på Hønefoss kjeda AKA, som raskt vart ein maktfaktor. Same året var omsetninga i to daglegvareforretningar på 40 millionar kroner. Samstundes starta Kiwi-eventyret. Torsdag 15. mars 1979 opna den første Kiwi-butikken i landet på Hokksund.

Kjedene fekk avgjerande betydning

Kjedene skulle få stor innverknad på dei tradisjonelle kjøpmennene.

– Kjedene hadde plutseleg mange butikkar og meinte dei fortente betre vilkår og rabattar enn éin enkelt butikk. Dei greidde å forhandle fram gode avtalar på sortimentet. Kjedene vart større og større. Problemet for kjøpmennene var å få alle til å gå i takt. Det var mange småkongar rundt om som gjorde som dei ville. Kjedene hadde konkurransefortrinn ved at dei hadde eitt avgjerdspunkt. Mellom dei frittståande var det mange illojale kjøpmenn som forhandla fram eigne avtalar. Grossistane byrja å sikre seg kundane sine og tok hand om leigekontraktar. Det vart starten på eit kapplaup om å sikre seg butikkar, fortel Svello.

Svello tok over Jamo Daglegvare i Hallingsenteret i Gol i 1979 og gjekk offensivt til verks med meir annonsering og nyvinningar for å vinne kundar.

– Kjøpmennene sovna nok litt og hang ikkje heilt med. Hjå oss syntest folk det vart moro å handle. Me var først ute med flaskeautomat. Me innførte sjølvbetening på frukt og grønt med vekt. Me var den første butikken i Hallingdal som selde taco. Det tok me inn av rein nysgjerrigheit. Tenk på kva det har vorte i dag, seier Svello.

Han tenkte heile tida på utvikling. Som han seier:
– Det gjeld å henge med. Trur du at du er ferdig utvikla, er du ikkje ferdig utvikla. Då er du ferdig.

Den siste kjøpmannen

Skilnaden frå då til no er stor, konstaterer Jan Svello frå Gol. Med rette kan han kallast den siste kjøpmannen i Hallingdal. Han starta i Hallingsenteret i 1979 og tok over det som heitte Jamo Daglegvare. I august 1993 vart Jamo Daglegvarer oppløyst, og Jan heldt fram i same lokala med kjeda Spar. I juni 2001 flytta han over gata til LK-senteret og tok over lokala til AKA med kjeda Meny. I 2017 gav han seg. Utviklinga han opplevde – og var ein del av – var enorm.

    Kort samandrag

• Frå midten av 1800-talet voks det fram mange landhandlar og små daglegvarebutikkar i Gol og Hallingdal.

• På 1960-talet var det heile 20 daglegvareforretningar i Gol, men talet har sidan gått kraftig ned.

• Framveksten av kjøpesenter frå 1970-talet og større butikkar med sjølvbetjening endra handelen grunnleggjande.

• Daglegvarekjedene fekk stor makt gjennom betre innkjøpsavtalar og felles styring, noko dei frittståande kjøpmennene sleit med å konkurrere mot.

• Jan Svello tilpassa seg utviklinga med nyvinningar og offensiv drift, og vart ein av dei siste tradisjonelle kjøpmennene i Hallingdal.

  Overordna utviklingstrekk

  Frå mange små butikkar → få store kjeder

  • Tidleg 1900-tal: mange lokale og uavhengige butikkar

  • I dag: tre dominerande aktørar (NorgesGruppen, Coop, Rema 1000)

  Tydelegare butikkformat

  • Lågpris: KIWI, Rema 1000, Coop Extra

  • Fullsortiment: Meny, Coop Mega

  • Nærbutikk: Joker, Coop Marked, Matkroken

  Meir sentralisering

  • Felles innkjøp, logistikk og prisstrategiar

  • Mindre lokalt handlingsrom for enkeltbutikkar

 Rimi (Noreg) Startår: 1977, grunnlagt av Stein Erik Hagen som “Rimi 500”. Wikipedia Status: Kjeda vart avvikla i Noreg kring 2015–2016 etter oppkjøp og omprofilering til andre butikkonsept. Nyheter på Engelsk

Joker Etter omprofilering/ny namnbruk: 1997 då lokale butikkar blei samla og kalla Joker under NorgesGruppen. Wikipedia

• Matkroken Opphav og vidare utvikling: Matkroken har røter i mindre nærbutikkar under ICA Norge, og konseptet var ein del av ICA sitt butikknett før det blei kjøpt opp av Coop Norge omkring 2014–2015 og integrert i Coops portefølje. Wikipedia

  • Det finst ikkje ei enkelt standardisert “grunnleggingsdato” for Matkroken som ein eigen kjede slik som dei andre, fordi det har vore ein del av ulike organisasjonar gjennom åra (først ICA, seinare Coop). Wikipedia

🥇 NorgesGruppen ASA Etablert som konsern: ca. 1994 (med røter tilbake til grossistverksemd frå 1800-talet) Wikipedia+1
Hovedkjeder: KIWI, Meny, Spar/Eurospar, Joker, Nærbutikken, m.fl. Store norske leksikon+1