Førjulsvinteren 1943: Lyset vert tent ..... 

I denne førjulstida i 1943 var det ei storhending i Indre Sogn: Årøy kraftverk vart sett i drift for å forsyna Hafslo, Sogndal og Leikanger kommunar med straum. Parallelt med bygging av kraftverket hadde det vore linjebygging i dei tre kommunane, og til jul kom det lys og straum. På kjøkenet vart det komfyrar, og bestemor tok til tårer, då ho såg føre seg kor lettvint det skulle bli å koka og steika. Mange kjøpte komfyr med magasin, slik at dei kunne lagra varme i dette.

Før var det ein del småkraftverk rundt om, men no kom det straumforsyning som omfatta alle, for 80 år sidan i desse dagar. Verdt å hugsa på. Gamle Årøy kraftverk er i drift i dag og. I 1983 kom det eit nytt kraftverk inne i fjellet i Årøy, og begge verka arbeider parallelt. (Skreve av Kjell Opheimshaug i 2023),

Årøy Kraftverk er et vannkraftverk i Årøyelva, i enden av Sogndalsfjorden i Sogndal kommune i Vestland. Inntaket, begge magasinene og nesten hele nedbørfeltet ligger derimot på Hafslo i Luster kommune.Det var Sognekraft som stod bak, og dette anlegget utnytta eit fall nedst i den voldsomme Årøyelvi, med inntak nedanfor Hafslovatnet. Kraftstasjonen vart bygd i dagen og hadde ein installert effekt på rundt 3,8 MW (megawatt).

Det som gjer Årøy så unikt og kraftfullt, er det enorme naturlege nedbørsfeltet som er drive av smeltevatn frå Jostedalsbreen: Vatnet renn frå Veitastrondsvatnet og ned i Hafslovatnet (som fungerer som magasin). Frå Hafslovatnet stuper vatnet ned mot Årøy og Sognefjorden via den kjende Helvetesfossen.
Moderniseringa i 1983 – Inn i fjellet

Det gamle anlegget frå 1943 heldt det gåande i mange tiår, men etter kvart trengte regionen mykje meir kraft. I 1983 stod det nye, store Årøy kraftverk ferdig. Dette vart bygd som ein topp moderne stasjon sprengt djupt inn i fjellet. Den nye stasjonen tok over hovudtyngda av fallet (147 meter) direkte frå Hafslovatnet, og fekk ein effekt på heile 90 MW. Dette anlegget produserer i dag rundt 350 GWh i eit normalår – nok til å forsyne ein stor del av regionen, og det var i si tid med på å trygge kraftleveransane til tungindustrien i Årdal.

Den gamle stasjonen frå 1943 (Årøy I) står der framleis og har levert straum i over 80 år, men den har etter kvart vorte umoderne og har dårleg verknadsgrad. Sognekraft har difor starta arbeidet med å totalfornye og oppgradere Årøy I til eit nytt, moderne anlegg som skal utnytte flaumvatnet og restvassføringa mykje betre – til beste for både straumnettet og den kjende Årøylaksen.

-------------------------------------------- "-----------------------------------------------

1. Kommunen sine eigne kraftverk (Luster Energiverk / Luster Småkraft)

Luster kommune er ein av dei aller største kraftkommunane i landet, med ein årleg produksjon som utgjer ein betydeleg del av den norske vasskrafta. Vasskraftutbygginga her har ei lang historie, særleg knytt til dei store anlegga i Fortun- og Jostedalsvassdraga, men kommunen har også opplevd ein stor vekst i talet på småkraftverk dei siste tiåra. Dette er kraftverka som er bygde for å utnytte lokale fallrettar til det beste for lokalsamfunnet, der det kommunale energiverket sit med eigarskapen:

  • Sage kraftverk: Sage kraftverk er eit vasskraftverk i Dalsdalen i Luster kommune i Vestland. Kraftverket utnyttar delar av fallet i Kolstadelvi. Det starta produksjonen i 2001 og erstatta då eit eksisterande kraftverk på same staden som var bygt i 1939. Installert effekt er 8,5 MW. Midlare årsproduksjon er på 35 GWh. Kraftverket er eigd av Luster Energiverk og Luster kommune.

  • Vanndøla kraftverk: I drift sidan 2008. Ligg i Jostedalen. Utnyttar elva Vanndøla med eit fall på 510 meter. Yting: 4,4 MW. Årsproduksjon: 12,8 GWh. Kraftverket er eigd av Luster Energiverk.

  • Kvåle kraftverk: I drift sidan 2009. Er eit vasskraftverk i Luster kommune i Vestland fylke. Bygningen ligg midt i busetnaden ved Dalselva. Utføringa i treverk, skifer og glas er typisk for dagens moderne småkraftverk. Det er installert to francisturbinar. Vatnet i vassdraget blir òg brukt i Sage kraftverk, som ligg lenger oppe. Installert effekt er 5,1 MW. Årsproduksjon er 17,6 GWh. Kraftverket er eigd av Luster Småkraft AS (der Luster Energiverk er medeigar saman med lokale grunneigarar).

  • Røneid kraftverk: I drift sidan 2009. Ligg ved Røneid/Gaupne. Utnyttar Røneidselvi. Yting: 3,2 MW. Årsproduksjon: 11,5 GWh. Kraftverket er eigd av Luster Energiverk.




2. Statlege og private stasjonsgigantar (Ikkje kommunale)


Desse eigast av dei store nasjonale og industrielle aktørane (Statkraft og Hydro), og utgjer dei enorme hovudvassdraga i kommunen:


Skagen kraftverk (Fortun-systemet): Dette er det største kraftverket i kommunen målt i produksjon. Det vart sett i drift i 1959 for å skaffe straum til aluminiumsindustrien i Årdal. Kraftverket utnyttar eit fall på heile 960 meter frå Skålavatnet på Sognefjellet og har ein årleg produksjon på rundt 1438 GWh (installert effekt 270 MW). Det er eid av Hydro Energi.


Jostedal vannkraftverk: Dette store anlegget vart sett i drift i 1989 og utnyttar fallet frå Styggevatn (ved foten av Jostedalsbreen) og Kupvannet ned til Jostedalselva. Med ei fallhøyde på 1186 meter og ein installert effekt på 290 MW, produserer anlegget i snitt rundt 956 GWh i året. Operatør er Statkraft.


Leirdøla vannkraftverk: Setti drift i 1978 og utnyttar fallet (465 meter) frå Tunsbergsdalsvatnet ned til Jostedalselva. Kraftverket har ein installert effekt på 125 MW og ein årleg produksjon på kring 522 GWh. Det er også eid av Statkraft.


Herva kraftverk: Ligg på Sognefjellet (ved Skålavatnet) og utnyttar vatn frå Fortun-Grandfasta-vassdraget, inkludert Prestesteinvatnet og Øvre Hervavatnet. Det fungerer både som vanleg kraftverk og som pumpekraftverk. Herva har ein effekt på 32 MW, produserer kring 150 GWh brutto, og vatnet vert etterpå leidd vidare til Skålavatn for å brukast på nytt i Skagen kraftverk. Eid av Hydro.


Mindre og mellomstore kraftverk i vassdraga


Knytt til dei store systema finn ein også mindre stasjonar som utnyttar delar av vassdraga:


Sage kraftverk: Ligg i Jostedalsvassdraget (8,9 MW).


Fivlemyr kraftverk: Ein mindre stasjon (2 MW) som leverer vatn inn mot Skålavatn-magasinet.


Framtidige prosjekt


Illvatn pumpekraftverk: Hydro planlegg ei stor nyinvestering på Sognefjellet med byggestart i 2025/2026. Dette vert eit reint pumpekraftverk som skal pumpe vatn frå Fivlemyrane (1018 moh.) opp til Illvatn (1382 moh.) i sommarmånadene, slik at ein kan lagre energien og produsere meir straum om vinteren når behovet er størst. Dette vil gje ein ny årleg produksjon på rundt 84–107 GWh.


3. Private små- og mikrokraftverk (Ikkje kommunale)


Desse er bygde av eksterne småkraftselskap (som Forte Vannkraft eller Småkraft AS) i samarbeid med lokale grunneigarar, eller er reine private gardsanlegg:


Øvre Storelvi kraftverk og Nedre Storelvi kraftverk: Ligg på Veitastrond (bygde av Forte Vannkraft).


Geisdøla kraftverk: Ligg i Jostedalen (bygd av Småkraft AS, ca. 10 GWh).


Mordøla kraftverk: Ligg i Fortunsdalen (bygd av Småkraft AS, ca. 7 GWh).


Tørvi kraftverk: I drift sidan 2020. Reint lokalt mikrokraftverk ved Tørvi. Yting: 0,1 MW (100 kW). Årsproduksjon: 0,3 GWh.






















Luster har dei siste åra vore ein svært aktiv kommune for småkraftutbygging, driven fram av lokale fallrettshavarar, Luster Energiverk og selskap som Småkraft AS og Forte Vannkraft. Nokre døme på desse er:


Øvre Storelvi kraftverk: Ligg ved Veitastrond og utnyttar eit fall i Storelvi. Dette elvekraftverket opna offisielt sommaren 2024, har to Kaplan-turbinar og produserer i underkant av 17 GWh i året. Det er det tredje anlegget Forte Vannkraft har bygd i Veitastrond-området.


Vanndøla kraftverk: Eit småkraftverk i Jostedalen med eit fall på 510 meter, som produserer kring 12,8 GWh. Det vert drifta av Luster Småkraft AS.


Bergselvi kraftverk, Geisdøla kraftverk, Mordøla kraftverk, Svardøla kraftverk og Sværa kraftverk er andre eksemplar på mindre elvekraftverk spreidde rundt i dei bratte sildedalene i kommunen.


I tillegg finn ein eldre eller mindre lokale stasjonar som Døsen kraftstasjon og anlegga knytt til Harastølen.


For å få eit komplett bilete av vasskraftkommunen Luster, må vi også ta med dei mindre kraftverka. Dette er i hovudsak lokale småkraftverk og minikraftverk, ofte bygde og eigde av lokale grunneigarar (gjerne organisert i sameige) eller i samarbeid med selskap som Luster Energiverk, Småkraft AS og Forte Vannkraft.


Mange av desse utnyttar mindre sideelvar og tverrelvar i dei bratte dalføra, særleg i Jostedalen, Fortunsdalen, Gaupne, Hafslo og på Veitastrond.


Her er ein oversikt over fleire av dei mindre og mikrokraftverka i kommunen:
Småkraftverk i Jostedalen og sidearmar


Jostedalen har svært mange bratte tverrelvar med god vassføring, noko som har ført til ein stor konsentrasjon av småkraftverk:


    Geisdøla kraftverk: Utnyttar fallet i Geisdøla, ei sideelv til Jostedalselva. Set i drift rundt 2008 med ein årleg produksjon på i underkant av 10 GWh.


    Mjeldfossen kraftverk: Ligg i Jostedalen og utnyttar fallet i Mjeldelvi. Produksjonen ligg på rundt 4–5 GWh.


    Gjerde kraftverk: Eit mindre privat anlegg som utnyttar lokale fallrettar i Jostedalen.


    Bruvoll kraftverk: Lokalt minikraftverk i Jostedalen.


    Krundi kraftverk: Eit mindre elvekraftverk i Krundalen.


Kraftverk i Veitastrond og Hafslo-området


Veitastrond har dei siste åra vore eit kjerneområde for nyare småkraft, særleg gjennom utbyggingane til Forte Vannkraft:


    Storelvi kraftverk (Nedre): Ikkje så reint lite (rundt 12 GWh), men fungerer som ein del av det samla systemet i Veitastrond saman med det nyare Øvre Storelvi.


    Kveane kraftverk: Ligg også i Veitastrond-området, eit typisk elvekraftverk tilpassa terrenget.


    Svardøla kraftverk: Utnyttar Svardøla i nærleiken av Hafslo/Veitastrond.


    Kinn kraftverk: Eit mindre anlegg i Hafslo-området.


    Ugla kraftverk: Lokalt småkraftverk i Ugledalen på Hafslo.


Kraftverk i Gaupne og Marifjøra-området


Røneid kraftverk er i høgste grad reelt, og det er i drift! Her er dei faktiske forholda om Røneid kraftverk:


Status: Det er eit operativt småkraftverk som vart sett i drift i 2009. Plassering: Det utnyttar fallet i Røneidselvi (Røneidselva) rett ved Røneid. Produksjon og effekt: Kraftverket har ein installert effekt på rundt 3,2 MW og produserer i eit normalår kring 11,5 GWh (11,5 millionar kilowattimar) med rein fornybar energi. Det tilsvarar straumforbruket til over 500 einebustade Eigar: Det er Luster Småkraft AS (der Luster Energiverk er med på eigarsida) som står bak anlegget.


Tørvi kraftverk utnyttar fallet i Tverrelvi ved Tørvi i Luster er eit privat foretak. Dette er eit typisk mindre elvekraftverk/mikrokraftverk som er bygd for å utnytte dei lokale vassressursane.Vatnet vert teke inn høgare oppe i elvafaret og leidd i røyr ned til turbinen. Setti drift 2020. (effekt) 0,1 MW (100 kW) Årsproduksjon 0,3 GWh (300 000 kWh) Brutto fallhøyde 130 meter.




Engjadalselvi kraftverk: Var ein gong påteinkt men aldri realisert. Luster Småkraft søkte i si tid om konsesjon som skulle utnytte fallet frå kote 395 og ned mot bygda. NVE sa i første omgang nei fordi elva er eit så viktig og synleg landskapselement rett ved Gaupne sentrum, og det har vore mykje fram og tilbake med klager, justerte planar og sterkt lokalt engasjement for å ta vare på elva. Dette kraftverket skulle utnytta elva som renn ned mot Gaupnefjorden, med ein produksjon på kring 5-6 GWh.


Marifjøra kraftverk. Dette er eit reint minikraftverk som vart sett i drift i 2001. Det ligg heilt nede ved Gaupnefjorden, har ei fallhøgd på berre 6 meter og ein mikroskopisk produksjon på rundt 0,3 GWh i året.


Kraftverk i Fortunsdalen og indre Luster


I skuggen av det gigantiske Skagen-anlegget finst det fleire mindre elvar som er tekne i bruk:


    Mordøla kraftverk: Utnyttar den kjende Mordøla (Siegfossen) i Fortunsdalen. Sjølv om elva er bratt og synleg, er kraftverket dimensjonert som eit mindre elvekraftverk for å skåne landskapet, med ein produksjon på rundt 7 GWh.


    Bergselvi kraftverk: Ligg i Fortunsdalen og utnyttar Bergselvi. Sjølv om selskapet vart stifta tilbake i 2007, er dette i dag eit relativt nytt og moderne småkraftverk i Fortunsdalen, etter ein lang planleggings- og konsesjonsprosess.


Her er dei viktigaste detaljane om Bergselvi kraftverk: Kraftverket utnyttar fallet i Bergselvi, ei sideelv som kjem ned på austsida av Fortunsdalen (kraftstasjonen har adresse Fortunsdalen 123). Det som gjer dette vassdraget ekstra unikt og friskt, er at nedbørsfeltet strekkjer seg heilt opp mot nordsida av Skagastølstindane og Hurrungane. Anlegget vart sett i kommersiell drift på seinhøsten 2021 og er teknisk sett eit elvekraftverk (utan store reguleringsmagasin). Fallhøyde: Kraftverket utnyttar eit voldsomt og bratt fall på heile 491 meter. Installert effekt: 8,9 MW (megawatt) frå ein peltonturbin levert av Rainpower. Årsproduksjon: Det produserer rundt 22,6 GWh i eit normalår. Dette tilsvarar straumforbruket til i overkant av 1100 einebustader, så sjølv om det vert rekna som småkraft, gir det eit solid energibidrag. Utbygginga var gjenstand for ein del debatt før løyvet vart gitt. Det opprinnelege prosjektet var mykje større og delt i to: Øvre og Nedre Bergselvi.


Øvre Bergselvi kraftverk vart blankt avslått av NVE og departementet. Grunnen var at inngrepa i dei øvre delane, kombinert med overføring av Farningselvi, ville råke landskapet for hardt. Dette området ligg visuelt tett på innfarten til Sognefjellsvegen (nasjonal turistveg), og turlag og naturvernarar argumenterte sterkt imot fordi Fortunsvassdraget allereie er tungt utbygd frå før.


Nedre Bergselvi kraftverk fekk derimot ja. Det er dette reduserte prosjektet (som utnyttar det nedre fallet) som vart bygd og som i dag berre heiter Bergselvi kraftverk. Selskapet vert i dag drifta i samarbeid med Blåfall Utvikling AS.


Historiske og heilt nære mikrokraftverk


Harastølen (Luster Sanatorium) sitt kraftverk: Dette har stor historisk verdi. Då sanatoriet vart bygd på tidleg 1900-tal, fekk det eige kraftverk nede i dalen (Døsen) for å sikre straumfyr og ljos til det store bygget på platået. Sjølv om det har vorte modernisert og endra form, var dette eit av dei aller tidlegaste anlegga i kommunen.


Lokale gardskraftverk: Det finst i tillegg eit tosifra tal på reine mikrokraftverk (under 100 kW) rundt om på gardane i Luster. Dette er anlegg som gjerne berre forsyner ein enkelt gard eller eit par naboar med strøm og varme, og der overskotet eventuelt vert selt ut på nettet via Luster Energiverk.