Kva er AI og kva er KI. Det er eit veldig godt spørsmål som ofte skapar litt forvirring, men svaret er faktisk ganske einkelt: Det er akkurat det same.

Dette er eit døme på korleis språkbarrierer av og til får oss til å tru at det er snakk om to ulike teknologiar. Her er ein rask oversikt over kva som ligg bak forkortingane:

Kva tyder forkortingane? AI (Artificial Intelligence): Dette er det engelske omgrepet. Det blir brukt over heile verda og er det du oftast ser i media, i kjeldekode og i internasjonale debattar.

KI (Kunstig intelligens): Dette er den offisielle norske omsetjinga. Språkrådet i Noreg tilrår å bruke KI når vi snakker eller skriv på norsk. KI  er maskiner som simulerer menneskeleg intelligens og inkluderer maskinlæring, neurale nettverk og NLP.  og er dominant i norske medium og utdanning.

Kvifor brukar vi begge delar? Vi lever i ei digital verd der dei fleste verktøya vi brukar er amerikanske (som ChatGPT, Google eller Midjourney). Difor har AI blitt ein naturleg del av daglegtalen for mange nordmenn. Likevel prøver styresmaktene og skuleverket å halde på KI for å sikre at vi har eit godt norsk fagspråk. Kort fortalt: Om du seier AI eller KI, så snakkar du om evna datamaskiner har til å lære, resonnere og løyse oppgåver som før krevde menneskeleg hjernekaft.

Her er ein oversikt over korleis KI faktisk fungerer "under panseret" og korleis du møter det i kvardagen: Moderne KI, spesielt språkmodellar, fungerer ikkje ved at nokon har programmert inn alle svara på førehand. I staden brukar ein noko som heiter maskinlæring. Mønster attkjenning: KI-en blir mata med enorme mengder data (tekst, bilete eller tal). Han lærer seg å sjå mønster og samanhengar. Sannsynlegheit: Når du stiller meg eit spørsmål, reknar eg ut kva ord som mest sannsynleg bør kome etter kvarandre basert på mønstra eg har lært.

Trening: Gjennom milliardar av forsøk blir modellen justert heilt til han klarer å gi svar som verkar logiske og menneskelege.

KI i din kvardag: Du brukar truleg KI mange gonger kvar dag utan å tenkje over det: Personlege tilpassingar: Algoritmane på Netflix, TikTok eller Spotify som "veit" kva du likar, er KI som har lært seg smaken din. Biletebehandling: Når kameraet på telefonen din automatisk gjer eit bilete skarpare eller kjenner att ansikt, er det KI-modellar som jobbar i bakgrunnen. Omsetjing: Verktøy som Google Translate eller DeepL brukar KI for å forstå samanhengen i ei setning i staden for berre å omsetje ord for ord. Navigasjon: Google Maps som reknar ut den raskaste ruta basert på trafikk i sanntid, brukar prediktiv KI.

Kva kan du bruke det til? I staden for berre å vere ein "passiv" brukar, kan du bruke verktøy som meg til å: Forenkle informasjon: "Forklar kvantefysikk for ein 10-åring." Kreativitet: Skrive dikt, songtekstar eller få idear til middagsplanar. Feilsøking: Finne feil i ein tekst du har skrive eller få hjelp med eit Excel-ark.

Korleis trenar ein opp ein KI? Tenk på ein KI-modell som ein elev som skal lese gjennom heile internett. Prosessen skjer i tre hovudsteg:Førehandstrening: Modellen les enorme mengder tekst (bøker, artiklar, kode). Her lærer han ikkje nødvendigvis fakta, men samanhengen i språket. Han lærer at etter "Kva s kal vi ha til..." kjem ofte ordet "middag".Finjustering: Spesialistar går gjennom svara og gir poeng. Viss KI-en svarar noko rasistisk eller feilaktig, får han "stryk". Viss han svarar høfleg og korrekt, får han "ros". RLHF (Reinforcement Learning from Human Feedback): Menneske rangerer ulike svar frå modellen for å lære han kva slags tonefall og struktur vi menneske føretrekk. Korleis bruke KI i jobb eller skule? Nøkkelen til å bruke KI effektivt er å sjå på det som ein assistent, ikkje ein fasit. Her er nokre konkrete tips: "Prompt Engineering" (Kunsten å spørje): I staden for å seie "Skriv om klima", prøv: "Du er ein ekspert på miljø. Skriv ein kort introduksjon til ein rapport om klimaendringar i Noreg, tilpassa elevar i vidaregåande skule. Bruk eit engasjerande språk." Strukturell hjelp: Be KI-en lage ein disposisjon for ei oppgåve eller eit møte. Det er ofte lettare å skrive når du har ei punktliste å gå ut frå. Kritisk tenking: Sidan KI-en reknar ut sannsynlege ord, kan han av og til "hallusinere" (finne på fakta som høyrdest truverdige ut). Bruk han til drøfting og formulering, men sjekk alltid viktige kjelder sjølv.

Ein liten "pro-tip" for kvardagen: Du kan bruke KI til å rollespela situasjonar. Skal du be sjefen om høgare lønn eller gruer du deg  til ein presentasjon? Be KI-en spele motparten: "Lat som om du er ein streng sjef. Eg skal prøve å overbevise deg om at eg fortener lønnsauke. Du skal kome med kritiske motargument."Dette er ein av dei mest effektive måtane å førebu seg på!

Ved hjelp av KI kan vi fargeleggja bilete for å gjera skjulte mønster og strukturar i naturen meir synlege." Du kan sjå nokre eksempler her   eller her