Når me snakkar om kraftutbygging og kommunale kraftverk i Lærdal, er historia ganske unik samanlikna med mange andre kraftkommuner. Lærdal (og gamle Borgund kommune) valde tidleg ei line der dei ikkje ynskte å bli tunge industrisamfunn som nabokommunen Årdal, noko som prega korleis fallrettane og kraftverka vart forvalta.

Her er oversynet over dei sentrale kraftverka og korleis det kommunale eigarskapet har utspelt seg i Lærdal:

Stuvane kraftverk – Kommunen sitt eige flaggskip

Når ein snakkar om det reint "kommunale" kraftverket i dag, er det fyrst og fremst Stuvane kraftverk som peikar seg ut.

Overtakinga: Det nedste kraftverket i Lærdalsvassdraget vart sett i drift i 1988. Etter ein avtale som vart gjort heilt tilbake i 1981, fekk Lærdal kommune overta heile kraftverket vederlagsfritt (gratis) i november 2013.

Produksjon: Stuvane utnyttar eit fall på 164 meter frå utløpet til Borgund kraftverk og ned til Stuvane, og har to francisturbinar. Det produserer i snitt rundt 165 GWh i året (ofte opp mot 200 GWh dei seinare åra), noko som gjev solide, årlege inntekter rett i kommunekassa.

Storutbygginga og Østfold-sambandet (Borgund og Øljusjøen) Kart

Sjølve hovudutbygginga i Lærdalselva står i ei særstilling i norsk krafthistorie, då fallrettane hamna på austlandshender i staden for hjå lokale eller statlege verk:

Hafslund og Østfold: På 1950-talet var det skrikande mangel på kraft i Østfold. Hafslund tok initiativet, og i 1960 fekk Østfold fylke kjøpe fallrettane i Lærdalsvassdraget. Sidan Lærdal og Borgund kommunar ynskte å halda på preget som landbruksbygder, var føresetnaden at krafta skulle sendast ut og over fjellet.

Borgund kraftverk (1974): Dette er sjølve hjarta i systemet, med ein maskinsal djupt inne i fjellet på Lo og eit fall på heile 873 meter frå Vassetvatnet. Det vert i dag drive av Østfold Energi og leverer rundt 985 GWh.

Øljusjøen pumpekraftverk (1974): Også ein del av dette systemet, som nyttar overskotskraft til å pumpe vatn opp i det store hovudmagasinet i Øljusjøen. Deler av året pumpes vann fra Eldrevatnet til Øljusjøen for lagring som dermed kan benyttes til kraftproduksjon på et senere tidspunkt.

Mørkedøla pumpestasjon: Ligger nede i Mørkedalen. Satt i drift i 2023 for å pumpe vann fra elvene Mørkedøla, Geitåni og Galdestølelvi opp til overføringstunnelen fra Øljusjøen til Borgund.Pumpehøyden er 270 meter, effektforbruk er 7 MW.

Nyare småkraftverk og lokale partnarskap

I dei seinare åra har det vore stor aktivitet med å utnytte sideelvane i Lærdal, ofte i samarbeid mellom private grunneigarar, kommunale interesser og større energiselskap:

Nivla kraftverk (2016): Utnyttar eit fall på 183 meter i Nivlavassdraget. Her eig Østfold Energi 73 %, medan dei lokale grunneigarane i Nivla Kraft AS eig resten.

Mork kraftverk (2022): Eit nyare tilskot i Lærdal som produserer rundt 42,5 GWh med minimale miljøinngrep.

Kvemma kraftverk og Ofta kraftverk: Mindre småkraftverk som utnyttar sideelvar for å bidra til det lokale og nasjonale nettet.

Laksen og elva: Sidan Lærdalselva – sjølve "laksedronninga" – vart regulert, vart det sett strenge krav til minstevannføring og miljøtiltak. Østfold Energi og kommunen har difor samarbeidd tett om laksetrapper og det lokale klekkeriet ved Stuvane for å ta vare på stammen.