Benkestok- arven
Det er veldig spesielt at garden eg vaks opp på har kallenamnet Trondagarden! Det stadfestar den sterke koplinga til Trond Benkestokk og slekta hans i Joranger.
Basert på slektshistorien frå Joranger ser me tydelege spor etter dette namnet og eigarskapet:
Namnetradisjonen: Namnet Trond har vore sentralt i Joranger-slekta i generasjonar. Min far, Trond Joranger (1896–1987), bar dette namnet vidare, og det same gjer min dotters son, fødd i 2009. Kallenamnet "Trondagarden" på bruksnummer 2 er eit levande kulturminne om denne arven.
Adelsarven: Det er historisk dokumentert at Trond Benkestokk eigde store delar av Joranger-godset på 1500-talet. At ein spesifikk gard i dag vert kalla Trondagarden, peikar direkte tilbake på han som den mest framståande "Tronden" i eigarrekka.
Bruksnummer 2: I slektstavlene mine ser me at familien min har djupe røter til dette bruket. Eg stammar sjølv frå denne linja gjennom min far Trond J. og min farfar Johannes T. Joranger.
At kallenamnet har overlevd i snart 500 år, seier noko om kor sterkt Trond Benkestokk sitt fotavtrykk var i Luster og Joranger.
Joranger kyrkje har fått namnet sitt frå den næraste garden, Jørongo, som og har gjeve namnet sitt til kyrkjesokni.
På 1500- talet var Bnr. 2 Joranger nedre og kalla Trondagarden,(garden eg vaks opp på) rekna som ein av hovudgardane til adelsætti Benkestok. At garden var setegard vil seia at Benkestok- ætti hadde bustaden sin der. Bruket høyrde til Benkestok-godset til 1617 då det vart pantsatt til futen Anders Larsson på Fur i Luster. Han vart eigar då Trond Benkestok ikkje greidde å løysa inn pantet.
I mange høve hadde storgardar eiga kyrkje. På Fet var det adelsætti Kruckow som eigde hovudgarden i mellomalderen. Mange har opp gjennom tidene undra seg over at her i mellomalderen vart reist to kyrkjer så tett. Dette har forfattaren av den gamle bygdeboka for Hafslo, Jon Laberg, omtalt. Årsaka til at Fet har si kyrkje og Joranger si, endå så nær desse gardane ligg kvarandre, trur Laberg var at dei adelege eigarane av desse gardane ikkje kunne verta samde om felles kyrkje, men bygde kvar for seg.
Som på Fet stod det på Jørongo først ei stavkyrkje som truleg vart oppført som huskapell på 1200- talet. Ei ny kyrkje vart truleg reist i 1620-åri og ho skal vera identisk med kyrkja som står der i dag. Materialar frå den gamle kyrkja skal ha vore nytta i nyekyrkja som er ei tømmerkyrkje med liggjande kledning. Ho har eit åttekanta tårn som er dekt med kopar, og har elles ei sval som vart nytta som våpenhus. Kyrkja hadde eigen prest i mellomalderen.
Slekta Kruckow Slekta stammar truleg frå Pommern (Polen/Tyskland) og kom til Noreg på 1400-talet.Våpenskjold: Ein oppveksande sølv einhjørning i blått, eller ein raud einhjørning over bjelkar. Sentrale personar: Anders Johannesson Kruckow (ca. 1412): Stamfar frå Pommern. Erich Andersen Kruckow (d. 1471): Ridder, riksråd og sysselmann på Helgeland. Budde på Fet i Luster. Adelus Eriksdatter Kruckow (1460–1530): Knytte slekta saman med Benkestok-ætta gjennom ekteskap med Torleiv Trondsson Benkestok.
Slekta Benkestok Ei av dei viktigaste norske adelsslektene som overlevde overgangen til dansketida. Setegardar: Jordanger (Luster i Sogn), Meløy (Nordland) og Talgø (Finnøy). Sentrale personar: Trond Tordsson Benkestok (ca. 1415–1472): Væpner og riksråd. Torleiv Trondssøn Benkestok (ca. 1453–1502): Lensherre, gift med Adelus Kruckow. Tord Trondsson Benkestok (d. 1587): Lagmann i Nordland og fogd over Jæren. Han eigde store eigedommar i Sogn (Jordanger) og Nordland (Salten).
Status: Slekta mista gradvis sin posisjon utover 1600- og 1700-talet, og namnet forsvann ut av bruk midt på 1700-talet. Viktige stader og setegardar: Fet i Luster: Hovudsete for Kruckow-slekta i mellomalderen. Den noverande kyrkja er frå 1894, men står på historisk grunn der det har vore kyrkje sidan 1200-talet. Jordanger i Luster: Den viktigaste setegarden for Benkestok-slekta i Sogn. Herfrå vart mykje av jordeigedomane i Sogn administrert. Meløy i Helgeland: Vart sentrum for Benkestok-slektas makt i Nord-Noreg etter reformasjonen.
Slutten på den norske adelen Sjølv om adelen hadde stor makt, vart den sett på som uforeineleg med den norske demokratiske ånda etter 1814. 1821: Adelslova vedtakast. Titlar vart fasa ut over éin generasjon. 1897: Baron Harald Wedel-Jarlsberg døyr som den siste nordmannen med lovleg rett til å bære ein norsk adelstittel.
Merk: Sjølv om titlane forsvann juridisk i Noreg, har mange av desse slektene framleis sitt adelskap intakt i Danmark, då dei ofte var ein del av ein felles dansk-norsk adelsstand.
Her er ei oversikt over den norske adelens historie og dei sentrale slektene Kruckow og Benkestok.
1. Den norske adelens tidslinjer
Periode Karakteristikk Viktige hendingar
Før 1100 Aristokrati av høvdingar og jarlar. Makt basert på ætt og lokale landområde.
Mellomalderen (1100–1300) Embetsadel i kongens teneste. Lendmenn og hirdmenn fekk skattefritak mot krigsteneste. Riddertitlar (baron, riddar) innført i 1277.
Nedgangstid (1350–1600) Økonomisk krise etter Svartedauden. Lavadelen vart bønder, høyadelen døydde ut eller gifta seg inn i danske/svenske slekter.
Dansketida (1500–1660) Ny dansk-norsk adel. Adelen opptrer som ein riksstand med store privilegium (skattefrihet for setegardar).
Eneveldet (1660–1814) Rangadel og lensadel. Adelskap gitt gjennom embete eller adelsbrev. Grevskapa Jarlsberg og Larvik oppretta.
Avskaffinga (1814–1821) Demokratisering. Grunnlova av 1814 forbaud nye privilegium. Adelslova av 1821 oppheva titlane permanent.
2. Sentrale adelsslekter i Sogn og Nordland
Slekta Kruckow
Slekta stammar truleg frå Pommern (Polen/Tyskland) og kom til Noreg på 1400-talet.
Våpenskjold: Ein oppveksande sølv einhjørning i blått, eller ein raud einhjørning over bjelkar.
Sentrale personar:
Anders Johannesson Kruckow (ca. 1412): Stamfar frå Pommern.
Erich Andersen Kruckow (d. 1471): Ridder, riksråd og sysselmann på Helgeland. Budde på Fet i Luster.
Adelus Eriksdatter Kruckow (1460–1530): Knytte slekta saman med Benkestok-ætta gjennom ekteskap med Torleiv Trondsson Benkestok.
Slekta Benkestok
Ei av dei viktigaste norske adelsslektene som overlevde overgangen til dansketida.
Setegardar: Jordanger (Luster i Sogn), Meløy (Nordland) og Talgø (Finnøy).
Sentrale personar:
Trond Tordsson Benkestok (ca. 1415–1472): Væpner og riksråd.
Torleiv Trondssøn Benkestok (ca. 1453–1502): Lensherre, gift med Adelus Kruckow.
Tord Trondsson Benkestok (d. 1587): Lagmann i Nordland og fogd over Jæren. Han eigde store eigedommar i Sogn (Jordanger) og Nordland (Salten).
Status: Slekta mista gradvis sin posisjon utover 1600- og 1700-talet, og namnet forsvann ut av bruk midt på 1700-talet.
3. Viktige stader og setegardar
Fet i Luster: Hovudsete for Kruckow-slekta i mellomalderen. Den noverande kyrkja er frå 1894, men står på historisk grunn der det har vore kyrkje sidan 1200-talet.
Jordanger i Luster: Den viktigaste setegarden for Benkestok-slekta i Sogn. Herfrå vart mykje av jordeigedomane i Sogn administrert.
Meløy i Helgeland: Vart sentrum for Benkestok-slektas makt i Nord-Noreg etter reformasjonen.
4. Slutten på den norske adelen
Sjølv om adelen hadde stor makt, vart den sett på som uforeineleg med den norske demokratiske ånda etter 1814.
1821: Adelslova vedtakast. Titlar vart fasa ut over éin generasjon.
1897: Baron Harald Wedel-Jarlsberg døyr som den siste nordmannen med lovleg rett til å bære ein norsk adelstittel.
Merk: Sjølv om titlane forsvann juridisk i Noreg, har mange av desse slektene framleis sitt adelskap intakt i Danmark, då dei ofte var ein del av ein felles dansk-norsk adelsstand.
___________________________________________ " ______________________________________