KRAMBU - LANDHANDEL - MATVAREKJEDER 1859-2026

Ein landhandel eller ei krambu var ein butikk på landsbygda der ein i tillegg til å selje daglegvarer, òg selde anna det var etterspurnad etter, som koppar og kar, verktøy og reiskapar.

Fleire golingar dreiv krambuhandel i kortare periodar på 1800 talet. Nokon av dei som Hallvard Svello nemner i boka "100 år i strid og vokster" er det vanskeleg å finna identiteten til i bygdebøkene for Gol, skrevet av Terje Østro. Men eg har funne 7 krambuer/landhandleri som starta opp sist på 1800 talet. Det var krambu ved Rolvshus, Breidokk, Donkemoen, Golreppen, Stajonsbrua og Heslabrua. Eit alvorleg problem for alle som dreiv handel på denne tida, var at mange av kundane ikkje greidde å gjera opp for seg. Etter 1900(L) kom det 20 nye daglegvareforretningar. 4 nye i Donkemoen, 4 på Rotneim, 3 på Øygardane, 2 ved Robru 1 på Tuppeskogen, 1 ved jernbanestasjonen og 5 i området mellom Heslabrua og Stasjonsbrua. Jamo Daglegvare frå 1976 i Hallingsenteret var den siste etablerte matbutikken før daglegvarekjedene overtok marknaden. Skotten lågpris som kom i 1988 var de første og  Rema 1000 frå 2008 den siste. Pr 1.jan 2026 er det 5 matvarekjeder i Gol kommune som konkurerer om kundane. 

  

Tabell basert på utarbeida materiale om daglegvarehandelen i Gol. Tabellen er sortert kronologisk etter oppstart.

Daglegvarehandelen i Gol 1859–2026

Butikk/Namn Periode Driftsår Stad/Område

Merknad
Krambua i Rolvshus 1859–1929 71 Rolvshus Første landhandelen i Gol. Peder Bruun(1810-1865) I 1880  Hans E. Berg. Overtatt av samvirkelaget i 1912.
Krambua Håvelmoen

1860–186?

 ? Håvelmoen Ola Olson Skuleslåtten. Først gjekk han med kramskreppa. Sidan vart han brøtningsformann.Til slutt starta han med krambu.
Krambua Breidokkmoen 1878–1893 15 Breidokkmoen Kristoffer Halvorson Breidokk (1850-1925) tomta vart seinare bensinstasjon.
Krambua Hallehuse 1880–1924 44 Donkemoen Den eldste krambua i Donkemoen. Guttorm Syverson Glenna(1856-1914)/Torstein Knutson Gautehaugen (Rotneim) (1857-1941). Fleire leigetakarar.
Krambua Eidsgard 1882–1889 7 Golreppen Driven av Bjørn Vilhelmson i to-etasjes timrabygning.
Krambua Lagmanndokken 1885–1935 50 Søre Lagmanndokken Ola Olson frå nørdre Lagmanndokken (1855-1940) Sonen Nils Olson Lagmanndokken(1887-1963) ug. avvikla krambua. Riven i 1976 grunna ny riksveg.
A. P. Halsteinsgård 1891–1982 91 Heslabrua (nord) "Hjå'n Ådne". Den største butikken i Gol i lang tid.
E. B. Eidsgaard 1892–1989 97 Bergland/Hesla Starta i kvilestugu. Matsenter opna i 1980.
Slette 1900–1910 10 Donkemoen Driven av Ola Arneson Storebråten.
Knut Sørbøl 1901–1913 12 Gullhaug, Øygardane Vart seinare Ødegård handelslag avd. II.
Skogstad/Bjerkelund 1905–1935 30 Robru/Hemsedalsv. Halvor Bleikfet dreiv frå 1909 til 1935.
Torsten Rotneim 1906–1954 48 Rotneim Starta i Gutigard, flytta til Hansegard.
Eikle landhandel 1910–1945 35 Østre Eikle Driven av Jacob Eikle og seinare Nils A. Pytten.
Krambua Hjørnet 1910–2001 91 Stasjonsbrua Asbjørn Rese dreiv butikken i over 50 år.
Krambua Brovold 1913–1935 22 Donkemoen Ola Hoftun dreiv til han selde Brovold til Steingrim Frøysok, som handla her til 1935..
Ødegård handelslag 1918–1989 71 Gullhaug, Øygardane Avdeling II av Robru. Olaf Jordheim siste drivar.
Rotneim samvirkelag 1921–1995 74 Samhald, Rotneim Ola V. Stake dreiv dei siste 43 åra.
Bjørnebråten 1924–1981 57 Gol Sentrum Vart Bjørnebråten Matsenter i 1970. No KIWI.
Bygdheim landhandel 1925–1982 57 Øygardane Kombinert butikk og pensjonat.
Gol samvirkelag 1929–1997 68 Stasjonsbrua Flytta til Kremmartunet (Coop) i 1997.
Krambua Teigstad 1933–1937 4 Rotneimsvegen Flytta til "Samhold" i 1937.
Bleiktvedt landhandel 1934–1961 27 Robru Ole H. Bleiktvedt dreiv butikk og post.
Robru landhandleri 1935–2026 91 Robru No Joker Robru. Gjekk over til døgnopen drift i 2025.
O. Venås 1935–2005 70 Sentrumsvegen Spesialisert på kjøt. Stod imot kjedene i 50 år.
TH. Bergo 1937–2007 70 Sentrumsvegen Driven av Vesla Golberg frå 1976 til 2007.
Heimtun landhandel 1954–1972 18 Rotneim Nybygg over vegen frå Hansegard. Johan Rotneim og søstera Margit
Herad Handel 1956–1982 26 Herad Bernt og Ragnhild Narum.
Alfred Jordheim 1964–1986 22 Sentrumsvegen 67 Alfred Jordheim (kolonial) og Oddbjørn Viko (sko).
Ragnar Haugstad 1967–1985 18 Tuppeskogen Driven frå eigedomen Urby.
Jamo Dagligvare 1976–1993 17 Hallingsenteret Første butikk med rulletrapp. Vart Spar/Meny.

Matvarekjedene i Gol (Etableringsår i bygda)

1988: Skotten Lavpris (Bjørnebråten) – seinare Rimi, no Kiwi.

1989: AKA Lavpris (tok over Eidsgaard) – seinare Rimi, no Coop Extra-området.

1992: Rimi (først hos Bjørnebråten, seinare Eidsgaard).

1993: SPAR (Hallingsenteret).

1994: KIWI (Sentrumsvegen).

1997: Coop Mega (Kremmartunet) – no Coop Extra ved Heslabrua.

1998: Joker (Robru).

2008: Rema 1000 (tok over Lidl-lokala).

Dette materialet viser tydeleg korleis handelen har sentralisert seg. Medan det i 1960 var 20 daglegvareforretningar spreidd rundt i grendene i Gol, sit vi i 2026 att med fem store kjeder i sentrum, og Joker Robru som den einaste overlevande nærbutikken i grendene.