Førjulsvinteren 1943: Lyset vert tent ..... 

I denne førjulstida i 1943 var det ei storhending i Indre Sogn: Årøy kraftverk vart sett i drift for å forsyna Hafslo, Sogndal og Leikanger kommunar med straum. Parallelt med bygging av kraftverket hadde det vore linjebygging i dei tre kommunane, og til jul kom det lys og straum. På kjøkenet vart det komfyrar, og bestemor tok til tårer, då ho såg føre seg kor lettvint det skulle bli å koka og steika. Mange kjøpte komfyr med magasin, slik at dei kunne lagra varme i dette.

Før var det ein del småkraftverk rundt om, men no kom det straumforsyning som omfatta alle, for 80 år sidan i desse dagar. Verdt å hugsa på. Gamle Årøy kraftverk er i drift i dag og. I 1983 kom det eit nytt kraftverk inne i fjellet i Årøy, og begge verka arbeider parallelt. (Skreve av Kjell Opheimshaug i 2023),

Årøy Kraftverk er et vannkraftverk i Årøyelva, i enden av Sogndalsfjorden i Sogndal kommune i Vestland. Inntaket, begge magasinene og nesten hele nedbørfeltet ligger derimot på Hafslo i Luster kommune.Det var Sognekraft som stod bak, og dette anlegget utnytta eit fall nedst i den voldsomme Årøyelvi, med inntak nedanfor Hafslovatnet. Kraftstasjonen vart bygd i dagen og hadde ein installert effekt på rundt 3,8 MW (megawatt).

Det som gjer Årøy så unikt og kraftfullt, er det enorme naturlege nedbørsfeltet som er drive av smeltevatn frå Jostedalsbreen: Vatnet renn frå Veitastrondsvatnet og ned i Hafslovatnet (som fungerer som magasin). Frå Hafslovatnet stuper vatnet ned mot Årøy og Sognefjorden via den kjende Helvetesfossen.

Moderniseringa i 1983 – Inn i fjellet

Det gamle anlegget frå 1943 heldt det gåande i mange tiår, men etter kvart trengte regionen mykje meir kraft. I 1983 stod det nye, store Årøy kraftverk ferdig. Dette vart bygd som ein topp moderne stasjon sprengt djupt inn i fjellet. Den nye stasjonen tok over hovudtyngda av fallet (147 meter) direkte frå Hafslovatnet, og fekk ein effekt på heile 90 MW. Dette anlegget produserer i dag rundt 350 GWh i eit normalår – nok til å forsyne ein stor del av regionen, og det var i si tid med på å trygge kraftleveransane til tungindustrien i Årdal.

Den gamle stasjonen frå 1943 (Årøy I) står der framleis og har levert straum i over 80 år, men den har etter kvart vorte umoderne og har dårleg verknadsgrad. Sognekraft har difor starta arbeidet med å totalfornye og oppgradere Årøy I til eit nytt, moderne anlegg som skal utnytte flaumvatnet og restvassføringa mykje betre – til beste for både straumnettet og den kjende Årøylaksen.

-------------------------------------------- "-----------------------------------------------

1. Kommunen sine eigne kraftverk (Luster Energiverk / Luster Småkraft)

Luster kommune er ein av dei aller største kraftkommunane i landet, med ein årleg produksjon som utgjer ein betydeleg del av den norske vasskrafta. Vasskraftutbygginga her har ei lang historie, særleg knytt til dei store anlegga i Fortun- og Jostedalsvassdraga, men kommunen har også opplevd ein stor vekst i talet på småkraftverk dei siste tiåra. Dette er kraftverka som er bygde for å utnytte lokale fallrettar til det beste for lokalsamfunnet, der det kommunale energiverket sit med eigarskapen:

Sage kraftverk: Sage kraftverk er eit vasskraftverk i Dalsdalen i Luster kommune i Vestland. Kraftverket utnyttar delar av fallet i Kolstadelvi. Det starta produksjonen i 2001 og erstatta då eit eksisterande kraftverk på same staden som var bygt i 1939. Installert effekt er 8,5 MW. Midlare (kapasitet og vatn til å produsere i eit heilt normalt "gjennomsnittsår".) årsproduksjon er på 35 GWh. Kraftverket er eigd av Luster Energiverk og Luster kommune.

Vanndøla kraftverk: I drift sidan 2008. Ligg i Jostedalen. Utnyttar elva Vanndøla med eit fall på 510 meter. Yting: 4,4 MW. Årsproduksjon: 12,8 GWh. Kraftverket er eigd av Luster Energiverk AS og Småkraft AS med 50% hvar.

Kvåle kraftverk: I drift sidan 2009. Er eit vasskraftverk i Luster kommune i Vestland fylke. Bygningen ligg midt i busetnaden ved Dalselva. Utføringa i treverk, skifer og glas er typisk for dagens moderne småkraftverk. Det er installert to francisturbinar. Vatnet i vassdraget blir òg brukt i Sage kraftverk, som ligg lenger oppe. Installert effekt er 5,1 MW. Årsproduksjon er 17,6 GWh. Kraftverket er eigd av Luster Småkraft AS (der Luster Energiverk er medeigar saman med lokale grunneigarar).

2. Statlege og private stasjonsgigantar (Ikkje kommunale)

Desse eigast av dei store nasjonale og industrielle aktørane (Statkraft og Hydro), og utgjer dei enorme hovudvassdraga i kommunen:

Skagen kraftverk (Fortun-systemet): Dette er det største kraftverket i kommunen målt i produksjon. Det vart sett i drift i 1959 for å skaffe straum til aluminiumsindustrien i Årdal. Kraftverket utnyttar eit fall på heile 960 meter frå Skålavatnet på Sognefjellet og har ein årleg produksjon på rundt 1438 GWh (installert effekt 270 MW). Det er eid av Hydro Energi.

Jostedal vannkraftverk: Dette store anlegget vart sett i drift i 1989 og utnyttar fallet frå Styggevatn (ved foten av Jostedalsbreen) og Kupvannet ned til Jostedalselva. Med ei fallhøyde på 1186 meter og ein installert effekt på 290 MW, produserer anlegget i snitt rundt 956 GWh i året. Operatør er Statkraft.

Leirdøla vannkraftverk: Setti drift i 1978 og utnyttar fallet (465 meter) frå Tunsbergsdalsvatnet ned til Jostedalselva. Kraftverket har ein installert effekt på 125 MW og ein årleg produksjon på kring 522 GWh. Det er også eid av Statkraft.

Herva kraftverk: Ligg på Sognefjellet (ved Skålavatnet) og utnyttar vatn frå Fortun-Grandfasta-vassdraget, inkludert Prestesteinvatnet og Øvre Hervavatnet. Det fungerer både som vanleg kraftverk og som pumpekraftverk. Herva har ein effekt på 32 MW, produserer kring 150 GWh brutto, og vatnet vert etterpå leidd vidare til Skålavatn for å brukast på nytt i Skagen kraftverk. Eid av Hydro.

Knytt til dei store systema finn ein også mindre stasjonar som utnyttar delar av vassdraga:

Fivlemyr kraftverk: Ein mindre stasjon (2 MW) som leverer vatn inn mot Skålavatn-magasinet. Eigd av Hydro. Hydro planlegg ei stor nyinvestering på Sognefjellet med byggestart i 2025/2026. Dette vert eit reint pumpekraftverk som skal pumpe vatn frå Fivlemyrane (1018 moh.) opp til Illvatn (1382 moh.) i sommarmånadene, slik at ein kan lagre energien og produsere meir straum om vinteren når behovet er størst. Dette vil gje ein ny årleg produksjon på rundt 84–107 GWh.

3. Private små- og mikrokraftverk 

Luster har dei siste åra vore ein svært aktiv kommune for småkraftutbygging, driven fram av lokale fallrettshavarar, Luster Energiverk og selskap som Småkraft AS og Forte Vannkraft. Nokre døme på desse er:

Geisdøla kraftverk: Produksjonsstart 2005. Geisdøla kraftverk er eit vasskraftverk i Jostedalen i Luster kommune i Vestland. Det er eit elvekraftverk som utnyttar eit fall på 79 meter i elva Geistdøla. Elva kjem frå Geisdalsvatnet, som ligg innunder Spørteggbreen. Dam og inntak er lagt nedanfor Geisfossen. Det er installert ein francisturbin på 1,3 MW. Årsproduksjonen er inntil 4,4 GWh.Eiga er Geisdøla Kraftverk AS

Røneid kraftverk: I drift sidan 2009. Ligg ved Røneid/Gaupne. Utnyttar Røneidselvi. Yting: 3,2 MW. Årsproduksjon: 11,5 GWh. Kraftverket er eigd av selskapet Småkraft Green Bond 1 AS, som eig 100% av Småkraft AS.

Øvre Storelvi kraftverk: Ligg ved Veitastrond og utnyttar eit fall i Storelvi. Dette elvekraftverket opna offisielt sommaren 2024, har to Kaplan-turbinar og produserer i underkant av 17 GWh i året. Det er det tredje anlegget Forte Vannkraft har bygd i Veitastrond-området.

Bergselvi kraftverk, Geisdøla kraftverk, Mordøla kraftverk, Svardøla kraftverk og Sværa kraftverk er andre eksemplar på mindre elvekraftverk spreidde rundt i dei bratte sildedalene i kommunen.

I tillegg finn ein eldre eller mindre lokale stasjonar som Døsen kraftstasjon og anlegga knytt til Harastølen.

Mordøla kraftverk: Ligg i Fortunsdalen (bygd av Småkraft AS, ca. 7 GWh).